Việc triển khai các nghị quyết của HĐND tỉnh trong lĩnh vực văn hóa thời gian qua đã mang lại những chuyển biến tích cực, góp phần bảo tồn di sản; đáp ứng nhu cầu tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng, song cũng bộc lộ không ít những bất cập cần được tháo gỡ kịp thời nhằm khơi thông nguồn lực văn hóa trong giai đoạn tới.
Di sản văn hóa được bảo tồn, đời sống văn hóa ở cơ sở được phát triển từ những chính sách trúng và đúng
Phải khẳng định rằng, việc HĐND tỉnh ban hành các cơ chế, chính sách về văn hóa phù hợp với thực tiễn đã góp phần to lớn trong việc tạo động lực thúc đẩy phát triển văn hóa. Thực tiễn giám sát tại các địa phương cho thấy, nguồn ngân sách hỗ trợ dù chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn nhưng đã mang lại những tác động tích cực trong việc bảo tồn di sản văn hóa, phát triển đời sống văn hóa ở cơ sở.
Chính sách đã góp phần bảo vệ và phát huy nhiều di sản văn hóa phi vật thể: Nghị quyết số 29/2021/NQ-HĐND đã trở thành nguồn động viên, phát huy sức sáng tạo, sự đam mê, cống hiến của các nghệ nhân, nghệ sỹ và tiếp tục phát huy vai trò trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống của tỉnh. Từ ngày 01/01/2024 đến 30/6/2026, ngân sách tỉnh đã cấp 10.372 triệu đồng, hỗ trợ 154 lượt Nghệ nhân, 469 lượt câu lạc bộ và 216 nghệ sỹ. Nhờ đó, các câu lạc bộ bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể có thêm kinh phí duy trì hoạt động thường xuyên, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.
Tại xã Con Cuông, Anh Sơn, Kim Liên, Diễn Châu, Hùng Chân đều đã thành lập và duy trì hiệu quả hoạt động của Câu lạc bộ dân ca Ví, Giặm, Câu lạc bộ bảo tồn văn hóa các dân tộc, phát huy hiệu quả vai trò nghệ nhân trong giữ gìn và truyền dạy di sản trên địa bàn.
Bên cạnh đó, Nghị quyết số 28/2022/NQ-HĐND đã tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực quan trọng cho công tác bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh trong việc phục hồi các trình thức, lễ nghi, không gian đã mai một, tập huấn các nghệ nhân, người thực hành di sản và mua sắm trang thiết bị thực hành di sản. Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2025 đã tiến hành bảo tồn, phát huy 2 di sản: Lễ hội đền Thanh Liệt xã Hưng Nguyên Nam, Lễ hội Đền Quả Sơn xã Bạch Ngọc; năm 2026: đang dự kiến bảo tồn, phát huy 3 di sản văn hóa phi vật thể: Nghi lễ Xăng Khan của đồng bào người Thái ở Miền Tây Nghệ An, Lễ đón tiếng Sấm của người Ơ Đu, xã Nga My, Lễ hội đền Bạch Mã, xã Kim Bảng.
Phát triển đời sống văn hóa cơ sở: Nghị quyết số 20/2022/NQ-HĐND đã giải quyết tốt bài toán về thiết chế văn hóa sau quá trình sáp nhập thôn, với tổng kinh phí 46.330 triệu đồng, tỉnh đã hỗ trợ 246 thiết chế văn hóa, thể thao cộng đồng tại các thôn đặc biệt khó khăn và 29 mô hình văn hóa tiêu biểu. Chính sách này thực sự đáp ứng nhu cầu tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng, vui chơi giải trí của trẻ em vùng đặc biệt khó khăn, có tác động thực sự hiệu quả trong việc hỗ trợ thúc đẩy phát triển, nâng cao chất lượng đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng và nhân rộng các mô hình văn hóa tiêu biểu trong Phong trào ”Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” góp phần xây dựng nông thôn mới có chiều sâu bền vững.
Nhờ Nghị quyết số 20/2022/NQ-HĐND, nhiều thôn xóm sau sáp nhập đã được hỗ trợ trang thiết bị âm thanh phục vụ tốt việc tổ chức các hoạt động văn hóa, thông tin, tuyên truyền ở thôn xóm như xã Quỳnh Phú năm 2025, có 7 nhà văn hóa thôn đã được hỗ trợ trang thiết bị, xã Con Cuông năm 2025, có 3 nhà văn hóa thôn được hỗ trợ trang thiết bị, xã Anh Sơn có 5 nhà văn hóa tại 5 bản đặc biệt khó khăn được hỗ trợ trang thiết bị vui chơi, giải trí cho trẻ em gắn với thiết chế văn hóa, thể thao cộng đồng.
Bảo vệ, tu bổ, tôn tạo di tích, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể: Nghị quyết số 28/2022/NQ-HĐND đã tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực quan trọng cho công tác bảo vệ, bảo tồn, tu bổ, tôn tạo, di tích. Trong đó chính sách hỗ trợ cho người trông coi di tích đã được thực hiện đồng bộ tại các di tích được xếp hạng góp phần kịp thời động viên, nâng cao trách nhiệm của những người trực tiếp trông coi di tích.
Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 60.465 triệu đồng đã được bố trí để hỗ trợ 994 người trông coi tại các di tích trên địa bàn tỉnh, tổ chức 20 lễ đón nhận bằng, tu bổ 8 di tích trong đó nhiều di tích có giá trị như: Đình Liên Trì, Đền Quỳnh Tụ (Phùng Hưng), Đình Long Thái, Nhà thánh Hoành Sơn,...
Hạn chế, bất cập
Bên cạnh những kết quả tích cực, việc triển khai thực hiện các cơ chế, chính sách trên còn bộc lộ một số hạn chế, bất cập làm giảm phần nào hiệu quả của các nghị quyết.
Nghịch lý "Có tiền nhưng phải chờ quy trình": Điển hình nhất là tại Nghị quyết số 20/2022/NQ-HĐND, chính sách hỗ trợ thiết bị vui chơi trẻ em (50 triệu đồng/thôn) lại bị "trói" bởi quy trình Sở mua sắm tập trung, cấp phát về địa phương. Sự rườm rà, phức tạp về quy trình này dẫn đến hiện nay khi chính sách đã hết hiệu lực vẫn còn 193 thôn (sau sắp xếp) chưa được thụ hưởng thiết bị vui chơi trẻ em. Hơn nữa, các trang thiết bị này nhanh chóng có dấu hiệu xuống cấp trong khi địa phương lại thiếu kinh phí để bảo quản và sửa chữa.
Tu bổ, tôn tạo di tích mang tính "chắp vá", thiếu tính đồng bộ, ảnh hưởng đến hiệu quả và tính bền vững của công tác bảo tồn di tích. Qua thực tế cho thấy, đối với những di tích có quy mô lớn, nhiều hạng mục xuống cấp, mức hỗ trợ theo quy định của Nghị quyết số 28/2022/NQ-HĐND chủ yếu mới đáp ứng việc xử lý một số hạng mục cấp thiết, chưa đủ nguồn lực để đầu tư đồng bộ toàn bộ các hạng mục, như: Đình Liên Trì mới chỉ tu bổ được Bái đường, Hậu cung trong khi hàng rào, hệ thống điện chưa được đầu tư xây dựng; Đền Voi chỉ làm được Nghi môn; Nhà thờ họ Trần không đủ tiền hoàn thiện các cấu kiện cơ bản. Việc phân bổ vốn chưa đảm bảo thứ tự ưu tiên theo danh mục đã được phê duyệt, hiện nay vẫn còn 3 di tích chưa được thực hiện các thủ tục để cấp vốn thực hiện tu bổ, tôn tạo di tích trong khi quy trình, thủ tục phức tạp, mất nhiều thời gian nhưng đến 31/12/2027 nghị quyết đã hết hiệu lực.
Bên cạnh đó, việc thực hiện chi trả cho đối tượng chưa đảm bảo tính kịp thời: Theo quy định Nghị quyết số 29/2021/NQ-HĐND, Nghị quyết số 28/2022/NQ-HĐND việc hỗ trợ cho các đối tượng theo tháng nhưng thực tế đối tượng nhận hỗ trợ 1 lần vào cuối năm;… Đối với một số địa phương chi trả theo tháng, nhưng năm 2026, kinh phí chi trả cho các đối tượng thực hiện chậm, đến nay mới tiến hành chi trả cho các đối tượng trong 7 tháng đầu năm. Có địa phương chưa kịp thời cập nhật biến động để điều chỉnh mức hưởng cho đối tượng.
Phân cấp mạnh mẽ, tích hợp các chính sách
Từ những hạn chế, bất cập trong triển khai thực hiện các nghị quyết, tại cuộc làm việc với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Đoàn giám sát của Thường trực HĐND tỉnh đã đề nghị Sở nghiên cứu tham mưu UBND tỉnh trình HĐND tỉnh ban hành một nghị quyết mới thay thế khi các Nghị quyết 29/2021/NQ-HĐND, 20/2022/NQ-HĐND và 28/2022/NQ-HĐND hết hiệu lực vào ngày 31/12/2027. Nghị quyết mới này cần tích hợp các cơ chế thuộc lĩnh vực văn hóa thành một văn bản thống nhất, tránh sự manh mún, dàn trải và giúp cơ sở dễ dàng theo dõi, thụ hưởng. Trong đó, nghiên cứu đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực tu bổ tôn tạo các di tích theo hướng quy định tỷ lệ hỗ trợ ngân sách ở mức phù hợp. Phần vốn đối ứng còn lại sẽ do các dòng họ, cộng đồng dân cư tự nguyện đóng góp để tạo sự đồng bộ và giảm tải gánh nặng ngân sách.
Nghiên cứu tham mưu việc phân cấp, giao nguồn vốn về cho cấp xã thực hiện mua sắm trang thiết bị dựa trên danh mục đã được phê duyệt nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện và đảm bảo quyền lợi cho 193 thôn chưa được thụ hưởng chính sách quy định tại Nghị quyết số 20/2022/NQ-HĐND. Đồng thời, đẩy nhanh thực hiện, bố trí kinh phí thực hiện tu bổ, tôn tạo 03 di tích đã được phê duyệt nhưng chưa thực hiện (Nghị quyết số 28/2022/NQ-HĐND), khắc phục dứt điểm tình trạng chậm trễ trong cấp phát kinh phí, đảm bảo chi trả kịp thời, đúng đối tượng.
Bên cạnh đó, chỉ đạo các ngành tham mưu thực hiện chính sách đối với câu lạc bộ di sản văn hóa, nghệ nhân theo đúng quy định tại Nghị định số 308/2025/NĐ-CP của Chính phủ. UBND các xã cũng cần thường xuyên rà soát, cập nhật biến động để đề nghị điều chỉnh mức hỗ trợ kịp thời.
Sự thay đổi tư duy trong việc tham mưu, ban hành chính sách theo hướng tích hợp các chính sách và tăng trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản, tăng cường phân cấp cho chính quyền cấp xã thực hiện phù hợp với thực tiễn, không chỉ tháo gỡ các khó khăn về thủ tục mà còn tạo động lực để tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, xây dựng và phát triển đời sống văn hóa ở cơ sở./.
