Thành Chung - Đình Tuyên / Trình bày: Hồng Toại
*****
Thiếu nhân lực, trang thiết bị lạc hậu, nguồn thu hạn hẹp đang cản trở các cơ sở y tế công lập cấp cơ bản ở Nghệ An nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh. Người dân chưa yên tâm điều trị tại địa phương khiến lượng bệnh nhân giảm, nguồn thu càng khó khăn, năng lực chuyên môn khó cải thiện.
6 giờ sáng đầu tuần, dưới chân núi Pù Chông Cha, anh Lữ Nam Định (44 tuổi, xã Quế Phong) đã có mặt trên Quốc lộ 48, chờ xe xuống thành phố Vinh (cũ) khám bệnh. Bị cảm cúm, đau nhức, tự mua thuốc uống nhưng không đỡ, anh quyết định đến bệnh viện cấp chuyên sâu. Lý do đơn giản: Anh yên tâm hơn khi khám, điều trị ở Vinh.
Câu chuyện của anh Định phản ánh xu hướng lựa chọn nơi khám, chữa bệnh của người dân miền núi khi đời sống được cải thiện, giao thông thuận lợi hơn. Tuy nhiên, việc người dân mắc bệnh thông thường cũng tìm đến tuyến trên làm tăng áp lực cho các bệnh viện cấp chuyên sâu, trong khi cơ sở y tế cấp cơ bản tại địa phương mất nguồn bệnh nhân, giảm nguồn thu tái đầu tư và khó nâng cao năng lực chuyên môn.
Theo nguyên tắc tổ chức hệ thống khám, chữa bệnh, cấp cơ bản đảm nhiệm điều trị các bệnh thông thường và xử trí ban đầu các trường hợp cấp cứu; cấp chuyên sâu tập trung điều trị những ca bệnh phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật cao. Tuy nhiên, tại một số địa bàn, người dân vẫn có xu hướng lên tuyến trên khám, chữa bệnh, kể cả khi cơ sở y tế gần nhà có đủ khả năng điều trị.
Không thể trách người bệnh khi họ chọn nơi khám, chữa bệnh mà mình tin tưởng. Vấn đề đặt ra là vì sao người dân chưa yên tâm với cơ sở y tế cấp cơ bản tại địa phương? Để tìm câu trả lời, phóng viên đã đến Trung tâm Y tế Quế Phong tìm hiểu thực tế.
Hiện nay, Trung tâm Y tế Quế Phong đảm nhiệm khám, cấp cứu và điều trị cho người dân tại 5 xã thuộc huyện Quế Phong (cũ), 2 xã Hữu Khuông, Nhôn Mai thuộc huyện Tương Dương (cũ), đồng thời tiếp nhận một số bệnh nhân từ Lào. Trung tâm có 156 cán bộ, nhân viên, trong đó 51 bác sĩ gồm 1 bác sĩ chuyên khoa II, 17 bác sĩ chuyên khoa I và 33 bác sĩ đa khoa. Tuy nhiên, cơ sở vật chất và trang thiết bị còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc phát huy năng lực chuyên môn của đội ngũ y tế.
Theo bác sĩ Sầm Văn Thủy - Phó Giám đốc Trung tâm Y tế Quế Phong, trung tâm có 110 giường bệnh kế hoạch, số giường thực kê khoảng 150. Mỗi ngày, trung tâm tiếp nhận 150-200 lượt khám ngoại trú và 90-100 bệnh nhân nội trú. Tuy nhiên, lượng bệnh nhân đã giảm so với khoảng 3 năm trước, do ảnh hưởng của việc xây dựng cơ sở vật chất (Trung tâm đang xây dựng tòa nhà 6 tầng, quy mô thiết kế 170 giường), cùng với đó là sự gia tăng của các phòng khám tư nhân và việc người dân thuận tiện di chuyển đến bệnh viện tuyến trên.
Trung tâm còn gặp khó khăn do nhiều thiết bị đã xuống cấp. Máy X-quang được trang bị từ năm 2001; máy xét nghiệm huyết học tự động và hệ thống nội soi tai mũi họng đều thuộc thế hệ cũ, thường xuyên hư hỏng, tốn kém chi phí sửa chữa. Trung tâm chỉ có 1 máy gây mê kèm thở phục vụ phòng mổ, khó đáp ứng khi nhu cầu tăng cao.
Đáng chú ý, trung tâm chưa có máy chụp cắt lớp vi tính. Với các trường hợp chấn thương sọ não, đột quỵ hoặc bệnh lý cần chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, việc thiếu thiết bị hạn chế khả năng xử trí tại chỗ, buộc người bệnh phải chuyển tuyến. Quãng đường di chuyển xa làm tăng nguy cơ chậm trễ điều trị, nhất là với những bệnh lý cần can thiệp khẩn cấp.
Ông Vi Văn Toàn (44 tuổi, ở xã Mường Quàng) đang khám bệnh tại Trung tâm Y tế Quế Phong chia sẻ: “Đội ngũ y, bác sĩ niềm nở, nhiệt tình, chất lượng khám, chữa bệnh cơ bản tốt. Tuy nhiên, trang thiết bị còn thiếu thốn, tôi mong cấp trên quan tâm đầu tư để người dân được chăm sóc sức khỏe tốt hơn ngay tại địa phương”.
Thực tế tại xã Quế Phong cho thấy, thái độ phục vụ tận tình chưa đủ giữ chân người bệnh khi năng lực chẩn đoán, điều trị còn hạn chế. Khi phải lựa chọn giữa khám gần nhà và đến tuyến trên để tiếp cận thiết bị hiện đại hơn, người dân ưu tiên nơi mang lại sự yên tâm là điều dễ hiểu.
Tương tự, Trung tâm Y tế Quỳ Hợp cũng gặp khó khăn khi phải hoạt động trong điều kiện tạm thời. Bác sĩ Phạm Đình Luyện - Giám đốc Trung tâm cho biết: Dự án xây dựng, nâng cấp cơ sở vật chất kéo dài khoảng 2 năm nhưng đã tạm dừng thi công từ tháng 3/2026 do vướng mắc với nhà thầu. Với chỉ tiêu 115 giường bệnh, trung tâm phải bố trí hoạt động trong phần diện tích còn lại, liên tục sắp xếp các khu vực khám, chữa bệnh tạm thời. Công trình dang dở không chỉ gây bất tiện mà còn hạn chế tổ chức chuyên môn, khiến việc bổ sung thiết bị và phát triển kỹ thuật khó phát huy hiệu quả.
Bên cạnh cơ sở vật chất, nhân lực cũng là bài toán nan giải tại Trung tâm Y tế Quỳ Hợp. Năm 2025, trung tâm có kế hoạch tuyển dụng 21 chỉ tiêu nhưng chỉ tuyển được 4 người; 1 bác sĩ sau khi tuyển dụng cũng chuyển đi nơi khác. Hiện, đơn vị có hơn 30 bác sĩ, trong đó, 15 bác sĩ chuyên khoa I và 2 người đang đào tạo chuyên khoa II.
Theo lãnh đạo trung tâm, quy trình tuyển dụng kéo dài khiến một số bác sĩ và nhân sự công nghệ thông tin đến học việc phải chờ đợi lâu, nảy sinh tâm lý chán nản rồi chuyển sang cơ sở y tế tư nhân hoặc địa bàn lân cận. Trong khi đó, thu nhập và nguồn thu hạn chế khiến trung tâm càng khó thu hút nhân lực có chuyên môn.
Nguồn thu của Trung tâm Y tế Quỳ Hợp chủ yếu dùng chi trả tiền lương và chi phí thường xuyên, khó tích lũy để đầu tư thiết bị. Theo lãnh đạo đơn vị, hạn mức dự toán bảo hiểm y tế được giao khoảng 20 tỷ đồng, thấp hơn mức 40-50 tỷ đồng tại một số địa phương khác. Lượng bệnh nhân giảm càng khiến nguồn lực dành cho sửa chữa, mua sắm thiết bị thêm hạn hẹp. Bác sĩ Phạm Đình Luyện kiến nghị: “Cần sớm tháo gỡ vướng mắc với nhà thầu, đẩy nhanh tuyển dụng, bố trí kinh phí riêng mua sắm thiết bị và duy trì đào tạo, chuyển giao kỹ thuật từ tuyến trên”...
Tại Trung tâm Y tế Quỳ Châu, khó khăn cũng thể hiện rõ qua tình trạng cơ sở vật chất và trang thiết bị. Đơn vị có 49 bác sĩ, mỗi ngày tiếp nhận khoảng 110-120 lượt khám ngoại trú và 80-95 bệnh nhân nội trú. Nhiều khoa, phòng xây dựng giai đoạn 2009-2012 đã xuống cấp. Kinh phí sửa chữa hằng năm từ 500 triệu đồng đến hơn 1 tỷ đồng chưa đáp ứng nhu cầu. Xe cứu thương hư hỏng nhiều năm chưa được thay thế; trung tâm chưa có máy chụp CT và nhiều thiết bị chưa đồng bộ.
Bác sĩ Đặng Tân Minh - Giám đốc Trung tâm Y tế Quỳ Châu thừa nhận: “Cơ sở vật chất, thiết bị chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu chuyên môn. Khi đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu chẩn đoán, điều trị, người bệnh chuyển lên tuyến trên để sử dụng dịch vụ kỹ thuật cao hơn là điều khó tránh khỏi”.
Trung tâm đang thực hiện tự chủ tài chính nhóm 3 nhưng nguồn thu chưa đủ bù đắp chi phí hoạt động và tiền lương. Có thời điểm, đơn vị phải chờ ngân sách tỉnh cấp bù vào những tháng cuối năm. Phần lớn nguồn thu dành cho chi thường xuyên, khiến khả năng tích lũy để mua sắm thiết bị, sửa chữa cơ sở vật chất và phát triển kỹ thuật rất hạn chế.
Đặc thù miền núi khiến bài toán càng khó giải. Dân cư phân tán, nhu cầu khám, chữa bệnh không đồng đều. Trong khi người dân có thể đến bệnh viện lớn để sử dụng dịch vụ kỹ thuật cao, các trung tâm y tế vẫn phải duy trì nhân lực và cơ sở vật chất để bảo đảm chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, nếu chỉ căn cứ số lượt khám, chữa bệnh và khả năng tự cân đối thu, chi để đánh giá hiệu quả, các cơ sở y tế miền núi sẽ gặp bất lợi. Y tế công lập không chỉ có nhiệm vụ tạo nguồn thu mà còn phải bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ thiết yếu, nhất là tại những địa bàn xa trung tâm, đi lại khó khăn.
Bác sĩ Đặng Tân Minh cho rằng: Cơ chế tài chính cần tính đến điều kiện địa lý, quy mô dân cư, nhiệm vụ phục vụ và khả năng huy động nguồn lực của từng đơn vị. Nhà nước cần bảo đảm kinh phí duy trì hoạt động thiết yếu, đồng thời đầu tư phù hợp cho trang thiết bị, đào tạo và sửa chữa cơ sở vật chất. Với những địa bàn khó thu hút nguồn lực xã hội hóa, không thể chỉ trông chờ vào nguồn thu từ người bệnh để bù đắp những thiếu hụt kéo dài. Bố trí nguồn lực đồng bộ sẽ giúp các cơ sở y tế mở rộng kỹ thuật, điều trị nhiều bệnh lý tại chỗ và giảm chuyển tuyến không cần thiết.
Anh Sầm Văn Tuyền (28 tuổi, ở bản Hòa Tiến, xã Châu Tiến) đang khám bệnh tại Trung tâm Y tế Quỳ Châu chia sẻ: “Với những bệnh thông thường như ho, sốt, tôi có thể khám tại địa phương. Nhưng khi cần khám tổng quát, kiểm tra chuyên sâu hoặc mắc bệnh nặng, tôi vẫn phải xuống Vinh vì các bệnh viện ở đó có trang thiết bị hiện đại hơn. Tôi mong trung tâm được đầu tư đồng bộ để người dân giảm chi phí và thời gian đi lại”.
Chia sẻ này cho thấy người dân không nhất thiết muốn đi xa nếu cơ sở y tế gần nhà đáp ứng được nhu cầu. Muốn giữ chân người bệnh, các đơn vị phải nâng cao năng lực chẩn đoán, điều trị và chất lượng phục vụ, thay vì chỉ dựa vào sự vận động hay lời kêu gọi.
Tháo gỡ vòng luẩn quẩn thiếu bệnh nhân, thiếu nguồn lực đòi hỏi giải pháp đồng bộ. Nhà nước cần bảo đảm nguồn lực nền tảng, hoàn thiện cơ chế tài chính và ưu tiên đầu tư; ngành Y tế cần có chính sách thu hút, giữ chân bác sĩ, gắn đào tạo với nhu cầu chuyên môn; các cơ sở y tế cấp cơ bản phải chủ động nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh và mở rộng chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Khi được bảo đảm các điều kiện cần thiết, những cơ sở này mới có thể trở thành địa chỉ tin cậy của người dân, góp phần giảm áp lực cho tuyến chuyên sâu và bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ y tế tại các địa bàn miền núi.
Hệ thống y tế công lập Nghệ An gồm 13 bệnh viện tuyến tỉnh, 7 bệnh viện tuyến huyện cũ, 11 trung tâm y tế có giường bệnh, 9 trung tâm y tế không có giường bệnh, 457 trạm y tế xã, phường và 2 phòng khám đa khoa khu vực.
Tổng nhân lực tại 13 bệnh viện tuyến tỉnh là 7.317 người; 7 bệnh viện tuyến huyện cũ có 2.809 người; các trung tâm y tế có 2.111 người; 457 trạm y tế xã, phường có 2.654 người; 2 phòng khám đa khoa khu vực có 15 người.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, các cơ sở y tế công lập và ngoài công lập trên địa bàn tỉnh thực hiện khoảng 5,4 triệu lượt khám bệnh và gần 745.000 lượt điều trị nội trú.
--------o0o--------
(Còn nữa)
