Gọn đầu mối nhưng còn nhiều khó khăn
Y tế cơ sở là nơi người dân tiếp cận dịch vụ thường xuyên, gần nhà nhất, đồng thời là “lá chắn” giảm tải cho tuyến trên. Vai trò ấy đã được khẳng định trong Chỉ thị 25-CT/TW của Ban Bí thư (25/10/2023) và Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị (9/9/2025). Y tế cơ sở vững thì chăm sóc sức khỏe ban đầu mới vững; y tế cơ sở yếu thì người dân chịu thiệt trước tiên.
Tính đến tháng 9/2026, Nghệ An có 49 đơn vị sự nghiệp y tế công lập, 457 trạm y tế xã, phường và 02 phòng khám đa khoa khu vực. Ngày 03/9/2026, UBND tỉnh phê duyệt Đề án sắp xếp các đơn vị sự nghiệp y tế (Quyết định 3934/QĐ-UBND): 11 trung tâm y tế có giường bệnh đổi tên thành bệnh viện đa khoa; các trung tâm không giường bệnh được tổ chức lại thành 06 trung tâm y tế khu vực; mạng lưới 457 trạm sẽ sắp xếp thành 130 trạm cấp xã cùng các điểm trạm, bảo đảm mỗi xã, phường có một trạm.
Đó là nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng thực tế từ giám sát, khảo sát và phản ánh của cử tri cho thấy nhiều trạm y tế ở các xã hiện nay hoạt động phân tán, lúng túng trong điều hành, thanh quyết toán. Đâu là trạm chính, đâu là điểm trạm, nhất là ở miền núi, biên giới, vẫn là bài toán chờ lời giải.
Trạm xuống cấp, thiếu thiết bị
Trong 457 trạm y tế, 189 trạm xuống cấp (41,36%) và 120 trạm chưa đáp ứng yêu cầu hoạt động (26,26%). Toàn tỉnh cần sửa chữa, nâng cấp 124 cơ sở và xây mới 66 cơ sở. Thiết bị cũng thiếu: 305 trạm (66,74%) chưa đủ máy xét nghiệm, siêu âm, X-quang, điện tim và hạ tầng công nghệ thông tin. Ở chiều ngược lại, không ít thiết bị đã được đầu tư nhưng chưa phát huy hết công suất vì thiếu người vận hành, thiếu điều kiện lắp đặt và bảo trì, nên nhiều xét nghiệm, siêu âm cơ bản vẫn chưa làm được tại trạm.
Hệ quả thể hiện trong số lượt khám. 9 tháng đầu năm 2026, trên hơn 4,17 triệu lượt khám, chữa bệnh BHYT toàn tỉnh, trạm y tế chỉ thực hiện 558.973 lượt, khoảng 13,4%. Phần còn lại dồn lên tuyến trên, kéo theo quá tải, tốn kém thời gian, chi phí của người bệnh.
Đằng sau là nút thắt cơ chế. Bà Nguyễn Thị Phương, Trạm trưởng Trạm Y tế Quỳnh Dị (phường Tân Mai) cho biết do chưa sắp xếp lại hệ thống trạm, địa vị pháp lý và mô hình quản lý chưa được hướng dẫn đồng bộ; quyền tự chủ về tài chính, tổ chức bộ máy của trạm còn hạn chế. Kinh phí phụ thuộc chủ yếu vào trung tâm y tế, trong khi nguồn thu từ dịch vụ và BHYT quá thấp để tái đầu tư hay cải thiện thu nhập cho nhân viên.
Khó khăn về nguồn nhân lực
Y tế cơ sở hiện có 7.601 người, trong đó 1.545 bác sĩ. Mới có 364/457 trạm có bác sĩ cơ hữu (79,6%), nghĩa là còn khoảng 93 trạm chưa có bác sĩ làm việc thường xuyên. Với các đơn vị tự chủ nhóm 3 và nhóm 4, nhu cầu theo Thông tư 03/2023/TT-BYT là 7.037 người nhưng chỉ được giao 5.589 chỉ tiêu, thiếu 1.448 người.
Đã thiếu lại còn hao hụt: 9 tháng đầu năm 2026, y tế cơ sở có 43 người thôi việc, trong đó 13 bác sĩ.
Áp lực lộ rõ ở từng trạm. Trạm Y tế Diễn Quảng (xã Minh Châu) có 5 người, đạt 5/7 định mức, thiếu vị trí y tế công cộng, y sĩ, dược nên mỗi cán bộ phải gánh nhiều chương trình cùng lúc. Nguồn thu thuốc cả năm 2025 của trạm chỉ khoảng 56 triệu đồng, kinh phí hoạt động gần như 100% từ ngân sách. Ba trạm của phường Tân Mai, mỗi trạm chỉ 6 người, có trạm không có bác sĩ đa khoa. Theo các y bác sĩ tại Trạm Y tế xã Minh Châu và phường Tân Mai: chế độ, chính sách ở trạm còn thấp, khó cạnh tranh với y tế tư nhân nên khó thu hút, giữ chân bác sĩ giỏi.
Thuốc, dữ liệu và bài toán tự chủ
Cung ứng thuốc, vật tư vẫn là điểm nghẽn. Theo Sở Y tế, một số cơ sở thiếu thuốc cục bộ, có thời điểm đấu thầu không có nhà thầu tham dự. Danh mục thuốc ở trạm còn hẹp, nhất là thuốc điều trị bệnh không lây nhiễm, khiến việc quản lý bệnh mạn tính tại cơ sở gặp khó. Toàn tỉnh phát hiện 184.077 bệnh nhân tăng huyết áp nhưng mới 83.828 người (khoảng 45,5%) được quản lý, điều trị.
Việc đổi tên, sáp nhập trung tâm y tế đa chức năng kéo theo bàn giao nhân lực, tài chính, tài sản, hồ sơ, thuốc, dữ liệu mà không được gián đoạn khám, chữa bệnh. Khi một đầu mối vừa khám, chữa bệnh, vừa lo dự phòng, dân số, an toàn thực phẩm trên địa bàn rộng, năng lực điều phối thuốc, nhân lực, dữ liệu là thách thức không nhỏ.
Toàn ngành chỉ có 221 cán bộ CNTT chuyên trách. Cán bộ y tế phường Tân Mai cho biết một trạm phải nhập dữ liệu trên 18 phần mềm chưa liên thông với nhau, vừa tốn kém vừa vất vả.
Về tài chính, nguồn thu của các đơn vị dựa chủ yếu vào BHYT (trên 82,1%). Ở nơi dân cư thưa, bệnh nhân ít, ngân sách vẫn phải gánh phần lớn: 12/20 trung tâm y tế tự chủ nhóm 3 và 8/20 đơn vị nhóm 4 còn phụ thuộc một phần hoặc toàn bộ vào ngân sách. Đây là những đơn vị gánh nhiều nhiệm vụ dự phòng, chăm sóc sức khỏe ban đầu, nên tự chủ dễ thành áp lực: không đủ nguồn tái đầu tư thiết bị, đào tạo, tăng thu nhập. Vì vậy, việc chuyển 11 trung tâm y tế có giường bệnh thành bệnh viện đa khoa cần đi kèm rà soát phương án tự chủ tài chính, tránh cảnh “đổi tên nhưng chưa đổi được năng lực”.
Phiên giải trình: hỏi để có cam kết
Nội dung phiên giải trình được Thường trực HĐND tỉnh chọn trên cơ sở đề xuất của Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, các Ban HĐND, tổ đại biểu, ý kiến cử tri và phản ánh của dư luận, vì liên quan trực tiếp đến quyền được chăm sóc sức khỏe ban đầu của Nhân dân. Cử tri chỉ mong muốn được khám, chữa bệnh kịp thời gần nơi ở, tiếp cận kỹ thuật tốt với chi phí hợp lý, đội ngũ y, bác sĩ đủ điều kiện gắn bó với nghề.
Theo Kế hoạch 257/KH-HĐND.TT (18/9/2026), phiên giải trình diễn ra trong một buổi, trực tiếp kết hợp trực tuyến đến điểm cầu 5 xã, phường: Trường Vinh, Tân Mai, Yên Trung, Hữu Kiệm, Châu Bình. Ngoài lãnh đạo UBND tỉnh, Giám đốc Sở Y tế và lãnh đạo các sở liên quan, Thường trực HĐND tỉnh yêu cầu Chủ tịch UBND một số xã cùng giải trình, bởi chính sách chỉ có hiệu quả khi được thực thi đến cơ sở.
Điểm nhấn là yêu cầu “trả lời thẳng vào vấn đề”: nêu rõ nguyên nhân, trách nhiệm, giải pháp, thời hạn. Phiên giải trình không nhằm quy lỗi mà là giám sát mang tính xây dựng, để cơ quan dân cử “đồng hành” cùng UBND tỉnh tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Sau phiên giải trình, những cam kết sẽ được theo dõi, đôn đốc. Khi mỗi cam kết được “định lượng” bằng tiến độ và trách nhiệm cụ thể, chính sách mới đi được từ nghị trường đến với người dân.
Giữ vững tuyến đầu không chỉ là việc của ngành y, mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Phiên giải trình sắp tới được kỳ vọng sẽ là bước đi để những khoảng trống nơi tuyến đầu được lấp bằng cơ chế, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện cụ thể./.
