Đi “xin rừng”
Đi giữa rừng Kỳ Sơn với một người già bản Dao, bạn sẽ nhận ra họ sở hữu một cuốn đại từ điển thực vật sống động mà không trang sách nào chép hết. Dưới mắt họ, rừng được phân chia thành những tầng dược tính vô cùng mạch lạc:
Vùng khe suối sâu, nơi bóng râm ngự trị: Là trú xứ của những loài cây mang tính mát, có nhiệm vụ thanh lọc, giải độc cho cơ thể.
Vùng vách đá cao, nơi đón nắng gió khắc nghiệt: Là nơi kết tinh của những loại rễ, vỏ cây mang tính ấm, chuyên trị chứng phong hàn, thông kinh hoạt lạc cho những khớp xương mỏi mệt vì sương giá.
Cái cách họ phân loại cây thuốc theo màu sắc nhựa cây như dòng nhựa đỏ bổ máu hay theo môi trường sinh trưởng là minh triết của tư duy thích nghi sinh thái. Người Dao đã tự vẽ nên một bản đồ dược liệu định vị chính xác từng gốc cây bằng chính trải nghiệm xương máu.
Chúng ta thường nghĩ về chữa bệnh như một cuộc chiến: dùng thuốc mạnh để tiêu diệt bệnh tật. Nhưng ở Kỳ Sơn, khi nhìn người Dao bốc thuốc, tôi lại thấy đó là một cuộc hòa giải.
Núi cao, sương dày, cái lạnh của vùng cao làm thắt lại những khớp xương của con người. Và để bù đắp, thiên nhiên lại mọc lên những tán lá, những đốt rễ mang tính nhiệt để sưởi ấm cho họ. Người Dao không gọi việc đi hái thuốc là "khai thác". Họ gọi là đi "xin rừng".
Trước khi một nhát dao găm chạm vào rễ cây, một lời khấn thầm được buông ra trong gió. Họ xin phép cây cho lấy một phần thân để cứu người, và hứa sẽ để lại phần gốc để mùa sau cây lại xanh. Đó chẳng phải là cái tâm từ bi, cái nhìn vạn vật đồng thể mà các tri thức triết học vẫn hằng ca ngợi đó sao? Nó nằm ngay trong nếp nghĩ của một bà cụ người Dao áo chàm sờn vai, cả đời chưa từng bước ra khỏi bản.
Bản giao hưởng của những mùi hương
Nếu từng một lần đứng cạnh một nong thuốc Nam đang phơi của người Dao, bạn sẽ hiểu thế nào là mùi của thời gian và không gian đan quyện. Đó không phải là mùi hắc nồng của hóa chất, mà là một thứ hương thâm trầm:
Mùi hăng hắc của rễ cây đại lực thấm đẫm sương đêm.
Vị ngọt dịu, thanh mát của lá gan dại mọc bên bờ suối.
Hương thơm nồng nàn của vỏ cây rừng được nắng hanh hong khô.
"Mỗi thang thuốc là một bức tranh phong cảnh thu nhỏ. Ở đó có nắng của đỉnh núi, có nước của nguồn suối, và có cả cái tĩnh lặng của rừng già."
Bốc một nắm thuốc Nam, người thầy lang Dao không cân đong bằng chiếc cân tiểu ly, họ cân bằng sự nhạy cảm của các giác quan. Nhìn màu lá để biết cây đủ tuổi, ngửi mùi hương để biết thuốc còn giữ được "vía" hay không. Khi bốc thuốc, họ đang vận hành một chu trình chữa lành bốn bước nghiêm ngặt: Trị bệnh - Khỏi bệnh - Chống tái phát - Tiệt nọc.
Bản chất của thang thuốc Dao là sự tái lập thế cân bằng âm dương. Họ nhìn cơ thể con người như một tiểu vũ trụ, nếu đau ốm nghĩa là nhịp điệu của nó đang lệch pha với đại vũ trụ xung quanh.
Một bài thuốc là sự phối ngũ của hàng chục vị. Có vị đóng vai trò tấn công trực diện vào căn nguyên bệnh, có vị nâng đỡ thể trạng, và không thể thiếu những vị thuốc "dẫn đường" để đưa dược tính vào đúng tạng phủ. Sự kết hợp ấy nhịp nhàng, biện chứng không kém gì lý thuyết Đông y kinh điển.
Di sản truyền đời qua những đôi tay mẹ
Ở Kỳ Sơn, bí mật của những bài thuốc Nam thường được trao vào tay những người phụ nữ. Từ thế hệ này sang thế hệ khác, người mẹ dắt con gái lên rừng, chỉ cho con mặt lá, dạy con cách phân biệt cây độc, cây lành. Đó là một thứ mật mã văn hóa truyền khẩu và thực hành thân thể, không chép thành sách nhưng lại bất tử vì nó được khắc vào lòng những thế hệ người mẹ nối tiếp nhau.
Con gái lớn lên, mang theo gùi thuốc về nhà chồng, lại dùng chính những thứ lá rừng ấy để chăm sóc cho một tổ ấm mới. Bài thuốc Nam vì thế không chỉ là phương thuật chữa bệnh, nó là sợi dây thừng bện chặt tình mẫu tử, tình nghĩa gia đình và lòng trung thành với nguồn cội.
Nhìn những thang thuốc Nam của người Dao Kỳ Sơn, tôi chợt nhận ra một điều giản dị: Chữa lành không chỉ là làm cho thân thể hết đau, mà là làm cho tâm hồn tìm lại được chốn nương náu. Chừng nào người Dao còn đi rừng, chừng nào tiếng chày giã thuốc còn vang lên bên hiên nhà sàn trong buổi chiều tà, thì chừng đó, đại ngàn vẫn còn trò chuyện với con người, bằng thứ ngôn ngữ dịu dàng nhất của cỏ cây.
