Đối với đồng bào Thái, Lễ hội Xỏ Nặm Phạ không chỉ là nghi lễ tâm linh đơn thuần mà là một phức hợp văn hóa dân gian phong phú, chứa đựng hệ thống tri thức dân gian về thiên nhiên, các điệu múa, lời ca tiếng hát, và các trò chơi gắn kết cộng đồng; giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tâm linh, phản ánh khát vọng về một cuộc sống sung túc, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu. Khác với một số dân tộc thường tổ chức nghi lễ cầu mưa tại các địa điểm tâm linh cố định như đền, chùa, miếu… và để thầy cúng, ông mo đại diện giao tiếp với thần linh, người Thái Nghệ An có cách thức tổ chức khá đặc sắc: Cả bản làng, không phân biệt già trẻ, trai gái, sẽ cùng tụ họp tại một địa điểm, sau đó lập thành đoàn đi từ nhà đầu tiên đến nhà cuối cùng trong bản. Khi đến trước mỗi nhà, cả đoàn cùng đứng ở sân và đồng thanh hát những bài đồng dao cầu mưa bằng tiếng Thái.
Quá trình thực hiện Lễ hội Xỏ Nặm Phạ không diễn ra nhanh chóng mà được duy trì đều đặn trong khoảng thời gian 3 ngày, không ngoài mục đích chính là tập trung xin nước mưa. Lời khấn cầu lúc này hướng tới ước nguyện mưa thuận gió hòa, nước tràn ruộng, tưới mát cho cây cối, ruộng lúa, nương ngô đang khô cằn vì hạn hán…, cùng những bài đồng dao cổ gần như đã trở thành điểm nhấn của lễ hội: "Châu hiên ơi, châu hiên...". Giai điệu mộc mạc nhưng chứa đựng khát vọng sinh sôi, ấm no của cả bản làng trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Những bài đồng dao ấy không mang yếu tố dị đoan, mà thực chất là một "cứu cánh" về tinh thần giúp xoa dịu những lo âu, đem lại niềm tin và hy vọng cho người dân.
Đồng thời cũng là dịp để thắt chặt tình đoàn kết trong cộng đồng làng, bản. Không có khoảng cách giữa người làm lễ và người dân, chủ nhà khi thấy đoàn người đến đều vui vẻ chào đón, cùng tương tác và thể hiện sự đồng lòng hướng về một ước nguyện chung. Điểm đặc sắc về tục cầu mưa của người Thái Nghệ An là tính cộng đồng cao, sự di chuyển kết nối mọi nếp nhà và những bài đồng dao cổ truyền mang đậm hơi thở của nền văn minh lúa nước.
Trong bối cảnh hiện nay, trước tác động của đời sống hiện đại, việc bảo tồn các giá trị này đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc khôi phục lễ hội có ý nghĩa kép, vừa gìn giữ bản sắc dân tộc, bồi đắp lòng tự hào cho thế hệ trẻ và tăng cường tinh thần đoàn kết cộng đồng; vừa là nền tảng để tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa bản địa, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi theo đúng định hướng Chương trình Mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2030.
Nhằm cụ thể hóa chủ trương bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số, Quyết định số 1647/QĐ-BVHTTDL ngày 10/7/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành kế hoạch tổ chức bảo tồn Lễ hội truyền thống tại tỉnh Nghệ An, đặc biệt hướng tới việc xây dựng, khai thác sản phẩm du lịch bền vững.
Để triển khai Kế hoạch, việc khảo sát thực trạng cần được thực hiện trên cơ sở khoa học, đồng thời tham vấn ý kiến của các nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa truyền thống. Các tư liệu về nghi thức, trình tự thực hành và các yếu tố gốc của Lễ hội Xỏ Nặm Phạ sẽ được tập hợp nhằm bảo đảm tính xác thực, tránh hiện tượng "hành chính hóa" hoặc sân khấu hóa quá mức làm mất đi những vẻ đẹp nguyên sơ của Lễ hội. Kế hoạch xác định sự tham gia của các nghệ nhân là yếu tố then chốt. Việc tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng bảo tồn không chỉ dành cho 5 nghệ nhân truyền dạy mà còn hướng đến 80 học viên là người dân tộc Thái tại địa phương. Mục tiêu là để chính cộng đồng tự tin gìn giữ, thực hành và tổ chức Lễ hội của mình, thay vì chỉ tham gia "trình diễn" trong các sự kiện do bên ngoài dàn dựng. Hoạt động tái hiện Lễ hội (dự kiến thực hiện vào tháng 9/2026) không chỉ là một sự kiện đơn lẻ mà còn là bước đệm để hình thành cơ chế duy trì thường xuyên. Việc bàn giao đạo cụ, trang phục và các trang thiết bị phục vụ lễ hội cho đơn vị quản lý là cơ sở quan trọng để địa phương chủ động duy trì, phát huy giá trị lễ hội gắn với phát triển du lịch bền vững.
Đối với hoạt động truyền thông, được tiếp cận theo cách hiện đại nhưng vẫn mang đậm hơi thở văn hóa truyền thống; không chỉ dừng lại ở các bài phóng sự, cần xây dựng những kho lưu trữ số, phim tư liệu có chất lượng cao về Lễ hội Xỏ Nặm Phạ để quảng bá trên các nền các nền tảng số. Hoạt động quảng bá và kết nối điểm đến mới dựa theo xu hướng tích hợp lễ hội vào các tuyến du lịch văn hóa, giúp du khách không chỉ đến "xem" mà còn được "chạm" vào không gian văn hóa vật thể, phi vật thể thông qua các trò chơi dân gian và nghệ thuật trình diễn đặc sắc…
Trong thời điểm hiện nay, việc khôi phục và tổ chức Lễ hội Cầu mưa tại xã Châu Lộc thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa chủ trương của Nhà nước và nhu cầu thực tiễn của cộng đồng, đồng thời thể hiện quyết tâm của các nhà quản lý và cộng đồng người dân địa phương trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống. Sự thành công của hoạt động bảo tồn này không chỉ phụ thuộc vào nguồn kinh phí được hỗ trợ, mà quan trọng hơn là sự đồng lòng, ý thức tự chủ của chính đồng bào dân tộc Thái nơi đây. Trong tương lai gần, Lễ hội Xỏ Nặm Phạ có thể trở thành một sản phẩm văn hóa đặc sắc, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Nghệ An.
