Chuyển từ “tham gia” sang “quyết định”
Dự án cao tốc Vinh - Thanh Thuỷ là minh chứng rõ nét cho hiệu quả phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực đất đai ở xã Nam Đàn. Với hơn 10 km đi qua địa bàn xã, ảnh hưởng tới 620 hộ dân và gần 834 nghìn m² đất phải thu hồi, đây là dự án giải phóng mặt bằng có quy mô lớn nhất từ trước đến nay tại địa phương.
Khác với trước đây, khi cấp xã chủ yếu chỉ tham gia phối hợp, nay Nam Đàn được giao chủ động toàn bộ quy trình bồi thường, giải phóng mặt bằng. Từ công bố thông tin dự án, tuyên truyền, vận động nhân dân, kiểm kê, xác nhận nguồn gốc đất, lập phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư… đều được thực hiện trực tiếp tại cơ sở. Nhờ vậy, đến ngày 28/5/2026, địa phương đã hoàn thành kiểm đếm, xác nhận nguồn gốc đất và lập phương án bồi thường gần 66,2 tỷ đồng cho 480 hộ bị ảnh hưởng đất nông, lâm nghiệp. Phần đất ở, đất vườn đang được tập trung kiểm đếm hiện trạng và lập dự thảo phương án bồi thường để thực hiện chi trả trước ngày 30/6/2026. Công tác xây dựng các khu tái định cư, di dời các công trình hạ tầng kỹ thuật, mồ mả cũng đang được triển khai song hành.
Ông Nguyễn Văn Dương - Phó Chủ tịch UBND xã Nam Đàn cho rằng: Điểm thay đổi lớn nhất là cấp xã đã thực sự chuyển từ vai trò “tham gia” sang “quyết định”. Khi được trao quyền chủ động, địa phương có điều kiện nắm chắc tình hình cơ sở, trực tiếp đối thoại, tháo gỡ vướng mắc ngay từ đầu, tăng sự đồng thuận của người dân; đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian kiểm kê, xác nhận nguồn gốc đất, lập và phê duyệt phương án bồi thường.
Theo ông Dương, qua thực tiễn triển khai dự án cao tốc Vinh - Thanh Thuỷ cho thấy, phân cấp không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn phát huy tính chủ động, linh hoạt, sát dân của cấp xã trong thực hiện các nhiệm vụ lớn, phức tạp.
Không chỉ trong giải phóng mặt bằng, việc cấp Giấy Chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu hiện nay cũng được phân cấp mạnh cho cấp xã. Nếu trước đây cấp xã chỉ xác nhận hồ sơ liên quan đến nguồn gốc, ranh giới và quá trình sử dụng đất, thì nay địa phương thực hiện nhiều khâu trong quy trình cấp Giấy chứng nhận theo thẩm quyền được phân cấp.
Theo ông Trình Văn Bằng - Chủ tịch UBND xã Sơn Lâm: Phân cấp không chỉ là chuyển thêm việc mà là chuyển giao thẩm quyền gắn với trách nhiệm cụ thể. Khi “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, cán bộ cơ sở buộc phải thay đổi tư duy thực thi công vụ theo hướng chủ động, chuyên nghiệp và sát dân hơn. Nếu trước đây hồ sơ thường bị trả đi trả lại nhiều lần do sai sót ban đầu, thì nay mọi khâu đều phải được kiểm soát chặt chẽ ngay từ cơ sở.
Triển khai Luật Đất đai năm 2024 cùng Nghị định số 151/2025/NĐ-CP của Chính phủ, Nghệ An đã phân cấp cho cấp xã thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng trong lĩnh vực đất đai. Từ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; cập nhật biến động đất đai, chỉnh lý hồ sơ địa chính, xử lý vi phạm và giải quyết các vướng mắc phát sinh ngay từ cơ sở… Theo ông Thái Duy Hùng - Trưởng phòng Quản lý đất đai, Sở Nông nghiệp và Môi trường: Việc mở rộng thẩm quyền cho cấp xã không chỉ là sự điều chỉnh về mặt hành chính mà còn phản ánh tư duy quản trị mới theo hướng “gần dân, sát việc, rõ trách nhiệm”. Khi được trao quyền, cấp xã chủ động hơn trong xử lý công việc, bảo đảm thủ tục hành chính không bị gián đoạn trong quá trình thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp. Đối với người dân và doanh nghiệp, nhiều thủ tục đất đai nay được giải quyết ngay tại cơ sở, giảm thời gian đi lại, giảm chi phí và nâng cao mức độ hài lòng trong cải cách hành chính.
Từ thực tiễn ở cơ sở cho thấy, phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực đất đai không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn tạo động lực thay đổi phương thức điều hành theo hướng phục vụ. Khi quyền hạn gắn chặt với trách nhiệm và được đặt gần dân hơn, chính quyền cơ sở sẽ không còn là “khâu trung chuyển” hành chính, mà thực sự trở thành chủ thể trực tiếp giải quyết vấn đề, khơi thông nguồn lực đất đai cho phát triển.
Tiếp tục phân cấp, khơi thông “điểm nghẽn”
Để tiếp tục tháo gỡ những bất cập, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai và bảo đảm việc giải quyết thủ tục hành chính cho người dân, doanh nghiệp được thông suốt, không bị gián đoạn, hiện nay Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục tham mưu UBND tỉnh Nghệ An đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cấp xã trong lĩnh vực đất đai. Việc phân cấp được thực hiện theo tinh thần Nghị định số 49/2026/NĐ-CP ngày 31/01/2026 của Chính phủ và Chỉ thị số 07-CT/TU ngày 06/02/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Nghệ An. Điểm cốt lõi là phân định lại thẩm quyền theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm; tăng mạnh tính chủ động cho cấp xã – nơi trực tiếp giải quyết phần lớn các công việc liên quan đến người dân và doanh nghiệp.
Tuy nhiên, từ thực tiễn cơ sở cho thấy, phân cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi liền với điều kiện bảo đảm về tổ chức bộ máy, nhân lực và hạ tầng kỹ thuật. Đây cũng là vấn đề được nhiều địa phương đặc biệt quan tâm trong bối cảnh hiện nay, khi đội ngũ cán bộ địa chính tại nhiều cơ sở vẫn còn thiếu về số lượng, hạn chế về năng lực chuyên môn, trong khi khối lượng và yêu cầu công việc ngày càng cao và phức tạp hơn. Bởi vậy, ý kiến từ cơ sở cho rằng, trong cấp Giấy Chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu, tỉnh cần tiếp tục phân cấp nhiệm vụ đo đạc địa chính cho cấp xã, đồng thời điều chuyển nhân lực, trang thiết bị từ Văn phòng Đăng ký đất đai về địa phương nhằm tạo sự phân cấp đồng bộ và sự chủ động trong xử lý hồ sơ cấp giấy ở cơ sở. Bên cạnh đó là cần phân cấp thêm nhiệm vụ đăng ký biến động đất đai cho cấp xã nhằm tạo thuận lợi cho người dân trong thực hiện các giao dịch dân sự, hạn chế việc phải đi lại nhiều cấp, nhiều nơi. Theo đánh giá của nhiều cán bộ cơ sở, đây không phải chuyên môn, nghiệp vụ quá phức tạp nên cơ sở có thể đảm nhiệm được.
Cùng với đẩy mạnh phân cấp, các địa phương cũng đề xuất tỉnh sớm xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu đất đai giữa cấp xã với cơ quan đăng ký đất đai. Khi cán bộ địa chính xã được khai thác trực tiếp thông tin hồ sơ địa chính, bản đồ, quy hoạch, biến động đất đai trên môi trường số sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thủ tục, giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy và hạn chế tình trạng chờ đợi, ách tắc.
Phân cấp, phân quyền là xu hướng tất yếu của quản trị hiện đại nhằm tháo gỡ vướng mắc, tạo sự linh hoạt cho cấp xã, nâng cao hiệu quả công tác quản lý đất đai. Tuy nhiên, đất đai là lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và nguồn lực phát triển địa phương; việc trao quyền nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả rất dễ phát sinh sai phạm. Chính vì vậy, cùng với việc phân quyền mạnh cho cơ sở, Nghệ An cũng đặt ra yêu cầu siết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính và đề cao trách nhiệm người đứng đầu.
Trao đổi tại Hội nghị toàn tỉnh lấy ý kiến vào dự thảo quyết định quy định phân cấp, uỷ quyền của UBND tỉnh trong lĩnh vực đất đai vào ngày 22/5 vừa qua, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Phùng Thành Vinh nhấn mạnh: Tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính; đề cao trách nhiệm người đứng đầu. Chủ tịch UBND cấp xã phải chịu trách nhiệm toàn diện và trực tiếp trước pháp luật và trước Chủ tịch UBND tỉnh nếu để xảy ra các tồn tại trong lĩnh vực đất đai dẫn đến vi phạm pháp luật mà không bị xử lý kịp thời. Quan điểm này cho thấy tư duy quản lý mới: quyền hạn phải đi liền với trách nhiệm; phân cấp phải gắn với kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm sai phạm. Đây cũng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm phân cấp không trở thành “khoán trắng”, buông lỏng quản lý nhằm nâng cao thực chất công tác quản lý Nhà nước về đất đai và giải quyết hiệu quả các thủ tục hành chính về đất đai, nâng chỉ số hài lòng của người dân, doanh nghiệp./.
