Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới. Tăng trưởng nhanh hơn. Chuyển đổi số mạnh hơn. Yêu cầu quản trị hiện đại cao hơn. Những vấn đề phát sinh cũng phức tạp hơn. Trong bối cảnh đó, hoạt động giám sát của Quốc hội và Đoàn đại biểu Quốc hội phải chuyển mạnh từ “theo dõi” sang “thúc đẩy chuyển động”; từ “nghe báo cáo” sang “đi đến tận vấn đề”.
Thực tiễn hoạt động của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An nhiệm kỳ 2021-2026 cho thấy nhiều tín hiệu tích cực từ hướng đổi mới đó.
Chọn đúng việc để giám sát
Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An đã triển khai 13 chuyên đề giám sát theo chương trình của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và 9 chuyên đề giám sát riêng của Đoàn. Các nội dung đều bám sát thực tiễn địa phương, tập trung vào những lĩnh vực “nóng”, có tác động trực tiếp đến người dân và sự phát triển của tỉnh.
Đó là y tế cơ sở sau đại dịch COVID-19. Là bảo hiểm xã hội. Là môi trường. Là khoáng sản. Là cơ chế đặc thù phát triển Nghệ An. Là nguồn nhân lực chất lượng cao. Là nhà ở cho người có công. Là giải quyết kiến nghị cử tri.
Điểm đáng chú ý là nhiều chuyên đề giám sát không chỉ nhằm đánh giá việc thực hiện pháp luật mà còn phục vụ trực tiếp cho công tác xây dựng luật. Từ thực tiễn địa phương để góp ý sửa luật. Từ khó khăn của cơ sở để hoàn thiện chính sách.
Đó chính là giá trị lớn nhất của hoạt động giám sát: nhìn thấy vấn đề từ cuộc sống.
Giám sát phải “đến tận nơi, nhìn tận chỗ”
Một báo cáo tốt chưa chắc phản ánh đầy đủ thực tế.
Đây là lý do hoạt động giám sát của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An thời gian qua tăng mạnh khảo sát thực địa, làm việc trực tiếp với cơ sở và đối tượng chịu tác động của chính sách. Trong nhiệm kỳ, Đoàn đã giám sát trực tiếp tại 232 cơ quan, đơn vị, địa phương. Không ít nội dung được phát hiện từ thực tiễn kiểm tra tại cơ sở chứ không nằm trong báo cáo giấy. Có nơi chính sách đúng nhưng triển khai chậm. Có nơi nguồn lực có nhưng giải ngân thấp. Có nơi quy định pháp luật còn chồng chéo khiến địa phương lúng túng khi thực hiện.
Giám sát vì thế không chỉ để “chỉ ra hạn chế”. Quan trọng hơn là tìm đúng nguyên nhân và kiến nghị được giải pháp khả thi. 347 kiến nghị đã được Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An ban hành trong nhiệm kỳ. Trong đó có nhiều kiến nghị được các bộ, ngành và địa phương tiếp thu, xử lý hoặc nghiên cứu hoàn thiện chính sách pháp luật.
Con số này cho thấy một điều: giám sát chỉ có ý nghĩa khi tạo được tác động thực tế.
Theo đến cùng các kiến nghị sau giám sát
Một cuộc giám sát sẽ chưa trọn vẹn nếu kiến nghị ban hành xong rồi “để đó”.
Thực tế nhiều năm cho thấy, điểm yếu phổ biến của hoạt động giám sát không nằm ở khâu phát hiện vấn đề mà nằm ở khâu theo dõi sau giám sát.
Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An đã chú trọng hơn nội dung này. Không chỉ ban hành kiến nghị, Đoàn còn theo dõi việc thực hiện bằng nhiều hình thức: làm việc định kỳ với UBND tỉnh và các sở, ngành; tái giám sát; khảo sát thực tế; theo dõi qua tiếp xúc cử tri và phản ánh của Nhân dân.
Đây là hướng đi cần thiết. Bởi suy cho cùng, cử tri không quan tâm có bao nhiêu cuộc giám sát. Điều người dân quan tâm là sau giám sát, vấn đề có được giải quyết hay không.
Giám sát trong giai đoạn mới: không thể làm theo cách cũ
Yêu cầu phát triển mới của đất nước đang đặt ra những yêu cầu mới cho hoạt động giám sát.
Trước hết, giám sát phải có chiều sâu hơn.
Nhiều vấn đề hiện nay rất phức tạp: chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo, an ninh dữ liệu, biến đổi khí hậu, tài chính xanh… Nếu chỉ giám sát theo cách truyền thống sẽ khó đi tới tận gốc vấn đề. Điều này đòi hỏi phải tăng cường huy động chuyên gia, nhà khoa học và những người có kinh nghiệm thực tiễn tham gia hoạt động giám sát.
Thứ hai, giám sát phải dựa trên dữ liệu.
Không thể chỉ phụ thuộc vào báo cáo của cơ quan chịu giám sát. Cần có hệ thống dữ liệu độc lập, liên thông giữa cơ quan giám sát với thanh tra, kiểm toán, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương. Muốn giám sát hiệu quả thì phải “thấy được dữ liệu thật”.
Thứ ba, giám sát phải đồng hành với phát triển.
Tinh thần của hoạt động giám sát hiện nay không phải “bắt lỗi cho nhiều” mà là tháo gỡ điểm nghẽn cho phát triển. Phát hiện bất cập để sửa chính sách. Phát hiện chồng chéo để hoàn thiện pháp luật. Phát hiện khó khăn để thúc đẩy thực thi.
Nói cách khác, giám sát không chỉ để kiểm soát quyền lực mà còn để khơi thông nguồn lực.
Thứ tư, giám sát phải chọn đúng mẫu
130 xã, phường ở Nghệ An với điều kiện phát triển rất khác nhau: miền núi, biên giới, đồng bằng, đô thị, ven biển. Đây đang là bài toán mới đối với hoạt động giám sát.
Trong điều kiện nguồn lực và thời gian có hạn, việc lựa chọn “mẫu giám sát” trở nên đặc biệt quan trọng. Mẫu được chọn phải đủ tính đại diện cho từng vùng, từng nhóm vấn đề và từng mức độ phát triển. Phải có nơi làm tốt để nhận diện mô hình hiệu quả. Có nơi còn khó khăn để nhìn rõ điểm nghẽn. Có nơi phát sinh vấn đề nổi cộm để đánh giá đúng thực trạng. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận mới trong hoạt động giám sát. Không chọn theo tính thuận tiện. Không giám sát theo kiểu “đều mỗi nơi một ít”. Phải lựa chọn có chủ đích, dựa trên dữ liệu, dựa trên mức độ tác động của chính sách và phản ánh của cử tri.
Chỉ khi chọn đúng “mẫu giám sát”, hoạt động giám sát mới có thể nhận diện được “cái chung” từ thực tiễn rất khác nhau của cơ sở.
Cần những cơ chế mạnh hơn cho hoạt động giám sát
Từ thực tiễn hoạt động, có thể thấy hoạt động giám sát vẫn còn những khó khăn cần sớm tháo gỡ.
Nguồn nhân lực phục vụ giám sát còn mỏng. Đại biểu Quốc hội hoạt động kiêm nhiệm nhiều nên quỹ thời gian hạn chế. Việc huy động chuyên gia chuyên sâu còn khó khăn. Một số nơi phối hợp chưa thật sự chặt chẽ. Cơ chế theo dõi việc thực hiện kiến nghị sau giám sát chưa đủ mạnh. Đây không phải vấn đề riêng của Nghệ An.
Muốn nâng cao chất lượng giám sát, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và điều kiện bảo đảm cho hoạt động này.
Trước hết, cần quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thực hiện kết luận giám sát. Kiến nghị giám sát phải đi kèm trách nhiệm thực hiện và trách nhiệm giải trình.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động giám sát. Xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung. Kết nối dữ liệu giữa Quốc hội với các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán để tránh chồng chéo và nâng cao chất lượng phân tích.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường công khai kết quả giám sát. Khi người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, áp lực thực hiện kiến nghị sau giám sát sẽ mạnh hơn.
Giám sát muốn hiệu quả thì phải có “hậu giám sát” đủ mạnh.
Giám sát để củng cố niềm tin và chuyển biến
Hoạt động giám sát, xét đến cùng, không chỉ nhằm phát hiện sai sót.
Khi người dân thấy ý kiến của mình được lắng nghe. Khi kiến nghị cử tri được theo đuổi đến cùng. Khi những bất cập được phát hiện và sửa đổi kịp thời. Khi chính sách đi vào cuộc sống tốt hơn. Đó chính là lúc hoạt động giám sát phát huy giá trị thực sự.
Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, yêu cầu đối với hoạt động giám sát ngày càng cao hơn. Không chỉ đúng quy định. Không chỉ đủ quy trình. Mà phải thực chất. Phải hiệu quả. Phải tạo ra chuyển biến. Đó cũng là hướng đi mà hoạt động giám sát của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An đang từng bước hướng tới./.
