Phòng, chống ma túy luôn là một trong những nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm an ninh, trật tự, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tương lai của thế hệ trẻ. Khác với nhiều loại tội phạm khác, tội phạm về ma túy thường có sự liên kết chặt chẽ giữa nhiều khâu, từ sản xuất, mua bán, vận chuyển, phân phối đến sử dụng; nhiều đường dây có tổ chức, hoạt động liên tỉnh, xuyên quốc gia, thu lợi đặc biệt lớn. Hậu quả của ma túy vì vậy không chỉ dừng lại ở người trực tiếp sử dụng mà còn lan rộng đến gia đình, cộng đồng và xã hội. Một người trẻ bị lôi kéo vào sử dụng ma túy có thể phải đối mặt với những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe, học tập, việc làm và khả năng hòa nhập xã hội. Ở phạm vi rộng hơn, nếu ma túy trở thành một hiểm họa phổ biến đối với thanh thiếu niên thì tác động không chỉ là vấn đề an ninh, trật tự trước mắt mà còn ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và tương lai của đất nước. Vì vậy, bảo vệ thế hệ trẻ trước hiểm họa ma túy cần được coi là một tiêu chí quan trọng khi hoạch định chính sách hình sự.

Tòa án nhân dân khu vực 1 xét xử lưu động 3 vụ án về ma túy

Trong những năm gần đây, chính sách hình sự của Việt Nam đối với tội phạm về ma túy đã có những thay đổi đáng chú ý theo hướng phân hóa trách nhiệm hình sự và thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Từ ngày 1/7/2025, Luật số 86/2025/QH15 đã bỏ hình phạt tử hình đối với tội vận chuyển trái phép chất ma túy, đồng thời bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định. Trong khi đó, hình phạt tử hình vẫn được duy trì đối với tội sản xuất và tội mua bán trái phép chất ma túy trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Nay, dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự tiếp tục đặt vấn đề bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy. Đề xuất này cần được nhìn nhận trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục thực hiện chủ trương thu hẹp hình phạt tử hình và hội nhập ngày càng sâu rộng với các chuẩn mực pháp lý quốc tế về quyền con người. Tuy nhiên, điều cần quan tâm không chỉ là có tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình hay không, mà quan trọng hơn là thu hẹp đến đâu và theo cách nào để vừa bảo đảm yêu cầu nhân đạo, vừa không làm suy giảm tính thống nhất, tính nghiêm khắc và hiệu quả phòng ngừa của chính sách hình sự đối với tội phạm ma túy.

Công an Nghệ An bắt đối tượng mua bán ma túy, thu giữ 15.000 viên ma túy tổng hợp và 1 khẩu súng (12/2025).

Tội phạm về ma túy cần được nhìn nhận trong toàn bộ chuỗi cung – cầu. Sản xuất tạo ra nguồn ma túy; mua bán tạo ra thị trường và lợi nhuận; vận chuyển đưa ma túy từ nơi này đến nơi khác; phân phối đưa ma túy đến người sử dụng; còn sử dụng tạo ra phía cầu duy trì thị trường. Trong một đường dây tội phạm có tổ chức, những khâu này thường được phân công cho nhiều người, trong khi người chủ mưu, cầm đầu có thể không trực tiếp thực hiện bất kỳ hành vi nào ở khâu cuối cùng nhưng lại quyết định sự tồn tại và quy mô của cả đường dây.

Chính vì vậy, chính sách hình sự đối với từng hành vi phải có sự phân hóa, nhưng đồng thời phải bảo đảm tính cân đối trong toàn bộ chuỗi. Nếu tiếp tục bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, thì trong chuỗi cung ứng ma túy, về cơ bản chỉ còn khâu sản xuất có khả năng áp dụng hình phạt ở hành vi đặc biệt nguy hiểm. Ở đây, có một câu hỏi lớn cần được giải đáp: Nếu sản xuất ma túy ở mức độ đặc biệt nghiêm trọng vẫn được coi là nguy hiểm đến mức cần duy trì hình phạt tử hình, thì tại sao người chủ mưu, cầm đầu một đường dây mua bán ma túy với khối lượng đặc biệt lớn, thu lợi đặc biệt lớn, thậm chí hoạt động xuyên quốc gia, lại không còn thuộc phạm vi có thể áp dụng hình phạt này? Câu hỏi càng đáng được đặt ra khi thực tiễn cho thấy tội phạm ma túy vẫn diễn biến phức tạp. Theo số liệu của Bộ Công an, năm 2025 cả nước xảy ra 25.753 vụ phạm tội về ma túy, mặc dù giảm 13,95% so với năm 2024. Lực lượng chức năng đã phát hiện, điều tra hàng chục nghìn vụ án, bắt giữ số lượng lớn đối tượng và thu giữ khối lượng rất lớn ma túy. Đáng chú ý, tội phạm ma túy ngày càng có tính tổ chức, sử dụng nhiều phương thức, thủ đoạn mới và có sự liên kết xuyên địa bàn, xuyên quốc gia. Trong những đường dây lớn, người trực tiếp vận chuyển hoặc giao nhận ma túy nhiều khi chỉ là một mắt xích được thuê, trong khi người tổ chức, điều hành và hưởng lợi chính lại đứng phía sau.

Công an phường Cửa Lò tuyên truyền phòng, chống ma túy đối với thanh, thiếu niên

Việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội vận chuyển ma tuý không nhất thiết dẫn đến việc phải tiếp tục bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán ma tuý. Nếu người vận chuyển trong nhiều trường hợp giữ vai trò trung gian, ít hưởng lợi và không phải người tổ chức thì việc phân hóa chính sách hình sự đối với họ là có cơ sở. Nhưng đối với người chủ mưu, cầm đầu, tổ chức cả một đường dây mua bán ma túy với khối lượng đặc biệt lớn thì mức độ nguy hiểm hoàn toàn khác. Họ không chỉ thực hiện một hành vi mua bán đơn lẻ mà còn tạo lập nguồn cung, tổ chức thị trường, thu lợi và duy trì mạng lưới đưa ma túy đến cộng đồng. Vì vậy, không nên đồng nhất hai nhóm chủ thể này khi xem xét chính sách hình sự.

Mục tiêu đấu tranh phòng, chống ma túy là “giảm cầu, giảm cung, giảm tác hại” thì chính sách không thể chỉ tập trung vào phía cầu mà phải đồng thời kiểm soát chặt chẽ phía cung. Việc Luật số 86/2025/QH15 bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp nhất định cho thấy Nhà nước đã tăng cường công cụ pháp lý đối với phía cầu. Nhưng nếu đã sử dụng công cụ hình sự để ngăn chặn hành vi sử dụng trong những trường hợp luật định thì càng cần một chính sách đủ mạnh đối với những người đưa ma túy đến người sử dụng.

Ở đây cần có sự phân biệt rất rõ. Người sử dụng ma túy, đặc biệt là người trẻ, có thể vừa là người vi phạm pháp luật vừa là người cần được phòng ngừa, giáo dục, điều trị và hỗ trợ để thoát khỏi sự lệ thuộc vào ma túy. Ngược lại, người tổ chức, cầm đầu hoạt động mua bán ma túy lại là người tạo ra nguồn cung, lợi nhuận và mạng lưới phân phối. Vì vậy, một chính sách hình sự nhân văn không thể chỉ được đo bằng mức độ khoan hồng đối với người phạm tội mà còn phải được đo bằng khả năng bảo vệ những người có nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm. Đối với ma túy, bảo vệ thế hệ trẻ không chỉ là ngăn người trẻ sử dụng ma túy mà trước hết phải ngăn ma túy tiếp cận người trẻ.

Xu hướng quốc tế về hạn chế và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình là một thực tế cần được Việt Nam tôn trọng trong quá trình hoàn thiện pháp luật. Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt đối với việc áp dụng hình phạt tử hình; các cơ quan của Liên hợp quốc cũng thúc đẩy mạnh mẽ việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt này. Do đó, Việt Nam cần tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ quốc tế đã cam kết và hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng ngày càng nhân đạo, tiến bộ. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa xu hướng, khuyến nghị quốc tế về hạn chế tử hình với nghĩa vụ pháp lý quốc tế cụ thể mà Việt Nam đã cam kết phải thực hiện. Việc hạn chế hình phạt tử hình không đồng nghĩa với việc mọi quốc gia đều phải lập tức xóa bỏ hình phạt này đối với mọi loại tội phạm. Chính sách của Việt Nam từ ngày 1/7/2025 cũng cho thấy Quốc hội đã lựa chọn cách tiếp cận thu hẹp có chọn lọc: bỏ tử hình đối với một số tội danh, trong đó có vận chuyển trái phép chất ma túy, nhưng vẫn duy trì đối với sản xuất và mua bán ma túy trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Công an 130 xã, phường trên địa bàn tỉnh Nghệ An đồng loạt ra quân thực hiện đợt cao điểm tấn công, trấn áp tội phạm và vi phạm pháp luật về ma túy 

Vì vậy, vấn đề đặt ra không nên chỉ là “có bỏ tử hình hay không”, mà là mức độ thu hẹp nào vừa phù hợp với xu hướng quốc tế, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn của Việt Nam. Trong điều kiện tội phạm ma túy vẫn diễn biến phức tạp và nguy cơ ma túy xâm nhập thanh thiếu niên còn rất đáng lo ngại, việc bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy cần có sự đánh giá tác động đầy đủ, dựa trên dữ liệu xét xử và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Theo đó, thay vì lựa chọn giữa hai phương án “giữ nguyên” hoặc “bỏ hoàn toàn”, có thể nghiên cứu phương án tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình, chỉ áp dụng đối với kẻ chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy các đường dây mua bán ma túy có tổ chức, xuyên quốc gia, với khối lượng đặc biệt lớn, thu lợi đặc biệt lớn hoặc có những tình tiết thể hiện mức độ nguy hiểm đặc biệt cho xã hội.

Tóm lại, chính sách hình sự đối với tội phạm ma túy cần được đặt trong sự cân bằng giữa nhân đạo với người phạm tội và trách nhiệm bảo vệ xã hội. Việt Nam có thể và cần tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình phù hợp với xu hướng tiến bộ của pháp luật quốc tế. Nhưng việc bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy cần được cân nhắc thận trọng, bởi đây là một mắt xích quan trọng trong việc tạo lập nguồn cung, lợi nhuận và mạng lưới đưa ma túy đến cộng đồng. Một chính sách hình sự thực sự nhân văn không chỉ hỏi chúng ta đã khoan hồng đến đâu với người phạm tội, mà còn phải trả lời chúng ta đã làm gì để bảo vệ những người có nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm. Đối với hiểm họa ma túy, câu trả lời trước hết phải là bảo vệ thế hệ trẻ; và để làm được điều đó, pháp luật cần đủ nghiêm khắc đối với những người tổ chức, cầm đầu và biến ma túy thành một thị trường sinh lợi./.