Người dân mỏi mòn chờ "bìa đỏ"
Khoảng năm 2010 đến năm 2013, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Thủy điện Khe Bố đoạn qua địa bàn xã Tương Dương được phê duyệt. Mặc dù nằm trong vùng di dời, nhưng 5 hộ dân tại xóm Hòa Đông, xã Tương Dương, trong đó có các hộ bà Quang Thị Phong, bà Lê Thị Quang, ông Nguyễn Duy Công làm đơn xin không tái định cư mà ở lại nơi cũ.
Sau trận lũ lịch sử năm 2018, để bảo đảm an toàn, chính quyền yêu cầu 5 hộ dân di dời đến khu tái định cư Vườn Xoài. Năm 2019, các hộ đã bốc thăm nhận đất. Tuy nhiên, do chưa hoàn tất các thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và bồi thường tài sản nơi đi nên nhiều năm sau đó họ vẫn chưa thể chuyển đến nơi ở mới.
Tháng 7/2025, khi dòng nước lũ cuồn cuộn kéo về, gia đình bà Quang Thị Phong trắng tay khi nhà cửa bị trôi hoàn toàn. Trong căn nhà lắp ghép được Bộ Công an hỗ trợ, bà Phong chia sẻ: "Tôi phải lên ở tạm tại trụ sở UBND thị trấn cũ. Sau đó Viện Kiểm sát lấy lại trụ sở thì tôi phải đi ở nhờ tại một ki-ốt khác. Đến khi Bộ Công an làm cho cái nhà lắp ghép này thì tôi mới có chỗ ở bây giờ”. Điều đáng nói, căn nhà được dựng trên chính lô đất bà Quang Thị Phong đã bốc thăm từ nhiều năm trước nhưng chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
5 hộ dân có vị trí đất liền kề được đánh số thứ tự từ 1 đến 5 tại Khu tái định cư Vườn Xoài, xóm Hòa Nam. Đến giữa tháng 6/2026, ngoại trừ căn nhà của bà Quang Thị Phong thì các thửa đất còn lại vẫn đang để cỏ mọc um tùm. Trong đó, thửa đất của ông Nguyễn Duy Công có vị trí số 2 với diện tích 206,6 m2. Đứng tại thửa đất đã bốc thăm từ nhiều năm trước, ông Công chia sẻ: “Điều chúng tôi mong nhất là sớm được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và hoàn tất đền bù để có căn cứ pháp lý, có kinh phí xây dựng nhà, ổn định cuộc sống".
Qua làm việc với chủ đầu tư Thủy điện Khe Bố, ông Đặng Thái Sơn - Phó phòng Đầu tư xây dựng, Công ty CP Phát triển điện lực Việt Nam cho biết, đối với việc đền bù, hỗ trợ tái định cư, phía chủ đầu tư luôn sẵn sàng kinh phí để giải ngân cho Hội đồng Bồi thường GPMB nếu đầy đủ các thủ tục. Tuy nhiên, trường hợp 5 hộ dân này, sau khi tổ chức bốc thăm, Hội đồng bồi thường tại thời điểm đó chưa xác định thửa đất ảnh hưởng nơi đi và lập phương án bồi thường nơi đến nên người dân chưa di chuyển vào. Vừa rồi xã Tương Dương mới thực hiện điều này.
Theo ông Nguyễn Hồng Tài - Chủ tịch UBND xã Tương Dương, vướng mắc lớn nhất là dự án được phê duyệt từ giai đoạn 2010-2013, trong khi chính sách về giá đất và bồi thường đã thay đổi. Hiện xã đã hoàn thành việc xác định giá đất nơi đi, nơi đến để cấp Giấy chứng nhận cho người dân; riêng phần bồi thường tài sản đang xin ý kiến cơ quan chuyên môn của tỉnh.
Không chỉ 5 hộ dân ở Khu tái định cư Vườn Xoài. Qua rà soát, xã Tương Dương hiện còn tồn đọng khoảng 450 hồ sơ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trong đó, hơn 300 hồ sơ liên quan đến các hộ dân vùng lòng hồ Thủy điện Khe Bố. Một khối lượng hồ sơ tồn đọng lớn cho thấy đây không còn là câu chuyện của từng hộ dân, mà là vấn đề cần được tháo gỡ ở cấp quản lý.
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện còn khoảng 40.005 trường hợp sử dụng đất tồn đọng chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Trong đó, có 24.023 trường hợp sử dụng đất không có giấy tờ, 7.471 trường hợp đất giao trái thẩm quyền, 5.431 trường hợp sử dụng đất có vi phạm.
Nhiều năm chờ đợi một tấm Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đồng nghĩa với việc quyền lợi hợp pháp của người dân chưa được bảo đảm đầy đủ, việc xây dựng nhà ở, thế chấp vay vốn hay thực hiện các giao dịch dân sự đều gặp nhiều khó khăn. Những tồn đọng kéo dài này đặt ra yêu cầu phải sớm có hướng dẫn thống nhất, tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, đồng thời, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành trong giải quyết hồ sơ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Kẽ hở từ chủ trương cải tạo đất
Nếu như ở nhiều địa phương, việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn gặp nhiều nút thắt kéo dài thì ở một số nơi khác, việc thực hiện các quy định mới về cải tạo đất vườn, đất nông nghiệp liền kề đất ở lại đang lộ ra những kẽ hở.
Tại xóm Tân Sơn, xã Tân Kỳ, ngay góc ngã tư đường mòn Hồ Chí Minh và Quốc lộ 7C, từ tháng 3/2026 đến nay đã có gần chục nghìn m2 đất ở, đất đồi liền kề của 4 hộ gia đình được cấp phép cải tạo. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế thì cả khu vực này đang trở thành một khu quy hoạch để phân lô đất ở. Bà Đào Thị Tứ - 1 trong 4 hộ có đơn xin cải tạo đất tại đây thẳng thắn thừa nhận: “Cứ cải tạo rồi cần thiết ai mua là bán”.
Khi phóng viên đặt vấn đề: Có hay không việc các khu đất này đã được chuyển nhượng hoặc có sự thỏa thuận nhận chuyển nhượng từ trước, nhưng vẫn đứng tên các hộ dân để thực hiện thủ tục cải tạo đất, tạo mặt bằng phục vụ việc phân lô, chuyển nhượng sau này? Bà Trương Thị Hải - Phó trưởng Phòng Kinh tế, UBND xã Tân Kỳ lý giải: “Ở đây là đất vườn và đất nông nghiệp cùng thửa với đất ở. Về quy hoạch sử dụng đất thì hiện trạng ở đây cũng là khu dân cư. Các vấn đề về mặt pháp luật đất đai nếu chuyển mục đích sử dụng đất thì xã vẫn thực hiện theo quy định. Còn việc tách thửa, hợp thửa hoặc mở lối đi chung cái này trách nhiệm đăng ký biến động đất đai thẩm quyền thuộc chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai".
Và không nằm ngoài nhận định, dù chưa rõ thủ tục đi đến đâu, tính hợp pháp như thế nào, nhưng những ngày đầu tháng 7/2026, trên mạng xã hội, một số tài khoản đã rao bán các lô đất tại khu vực này với những lời mời chào hấp dẫn. Trong clip rao bán, khu đất này đã mở lối đi chung rộng 7m.
Thực tế, tháng 3/2026, Sở NN&MT ban hành văn bản hướng dẫn triển khai thực hiện các quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản thuộc thẩm quyền Chủ tịch UBND cấp xã với 2 mục đích: Giải quyết nhu cầu của người dân trong việc cải tạo, xây dựng công trình trên đất ở, đất nông nghiệp và góp phần đáp ứng nguồn vật liệu tại chỗ, giúp giảm giá thành xây dựng và đảm bảo tiến độ thi công các công trình, dự án trọng điểm trên địa bàn tỉnh.
Chủ trương nhằm tháo gỡ khó khăn cho người dân và bổ sung nguồn vật liệu tại chỗ là cần thiết. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy ở một số địa phương đã xuất hiện tình trạng cải tạo đất gắn với mục đích phân lô chuyển nhượng. Và tại xóm Tân Sơn, xã Tân Kỳ, Dự án Cầu Rỏi 2 cùng đường dẫn hai đầu cầu đang triển khai nhưng hàng chục nghìn m3 đất thu hồi cũng không đi vào công trình trọng điểm này mà phần lớn cung cấp cho một doanh nghiệp trên địa bàn. Bà Trương Thị Hải - Phó trưởng Phòng Kinh tế, UBND xã Tân Kỳ cho biết, văn bản của Sở Nông nghiệp và Môi trường có nêu: đất thu hồi để phục vụ các công trình, dự án. Tuy nhiên, tại thời điểm xác nhận đơn cho các hộ dân thì trên địa bàn chỉ có một công trình dự án (Dự án Cầu Rỏi 2). Dù vậy, dự án này đã được phê duyệt dự toán đầu tư. Vì vậy, nếu lấy đất tại đây là sai với quyết định đã được phê duyệt.
Bài toán nguồn cung vật liệu xây dựng
Nghệ An bước vào năm 2026 với nhiều dự án trọng điểm được triển khai, nhu cầu về nguồn vật liệu đất, cát là rất lớn. Thế nhưng, nếu nhìn vào thực tế, thời gian qua, khi lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra thì tàu, thuyền lại nằm bờ, nguồn cung cát xây dựng cho thị trường lại mất cân đối, giá cả leo thang. Nguyên nhân cốt lõi là phần lớn tàu, thuyền khai thác cát trên các hệ thống sông của Nghệ An đều thiếu kiểm định.
Ông Đỗ Minh Hải - Quản lý Bến thủy nội địa kinh doanh cát, sỏi của Công ty Ánh Phương Dân, xã Yên Xuân phân trần: "Tình hình chung của doanh nghiệp tại Anh Sơn (địa bàn huyện Anh Sơn trước đây) là tàu, thuyền gần như hết hạn đăng kiểm. Mà đăng kiểm lại rất khó vì theo quy định phải đưa tàu, thuyền về kiểm định tại khu vực Cảng Bến Thủy. Trong khi đó, đưa tàu, thuyền lên đường bộ rất khó vì toàn là hàng siêu trường, siêu trọng. Di chuyển theo đường sông thì mắc cạn và cũng không thể qua được Bara Đô Lương. Hơn nữa, tàu của các bến nếu đăng kiểm cũng rất khó đáp ứng các tiêu chuẩn".
Quản lý chặt để bảo đảm an toàn là cần thiết, nhưng khi số lượng phương tiện đủ điều kiện khai thác giảm mạnh, nguồn cung vật liệu cũng bị ảnh hưởng, kéo theo giá cát tăng cao. Bài toán đặt ra là làm thế nào để vừa bảo đảm quản lý Nhà nước, vừa tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp để không làm đứt gãy nguồn cung phục vụ phát triển.
Bên cạnh đó, một thực tế là lâu nay quy định lắp đặt trạm cân và camera giám sát tại các bến bãi vẫn được xem là giải pháp quản lý tài nguyên, chống thất thu thuế. Thế nhưng, gần như đây vẫn là những công cụ mang tính hình thức. Bởi từ bến bãi, xe trọng tải lớn vẫn chở vượt thành, thùng lăn bánh trên nhiều tuyến đường. Điều đó cho thấy hiệu quả của các công cụ giám sát vẫn cần tiếp tục được nhìn nhận và đánh giá.
Báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện còn khoảng 40.005 trường hợp tồn đọng chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; sau gần 1 năm mới giải quyết được khoảng 11%, vẫn còn hơn 35.600 trường hợp chưa được cấp giấy chứng nhận.
Có thể thấy, từ những hồ sơ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn tồn đọng kéo dài, những kẽ hở có nguy cơ bị lợi dụng trong quản lý, sử dụng đất, đến những bất cập trong quản lý, khai thác khoáng sản và bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng… đều không còn là những vấn đề riêng lẻ của từng địa phương. Đó là những "điểm nghẽn" đang tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân, môi trường đầu tư và hiệu quả khai thác các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.
Cùng với những bất cập trong quản lý, sử dụng đất và khai thác khoáng sản được phản ánh từ thực tế, đây sẽ là những nội dung được HĐND tỉnh chất vấn tại kỳ họp lần này. Điều cử tri kỳ vọng không chỉ là việc làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của các cơ quan liên quan, mà quan trọng hơn là những cam kết và giải pháp đủ mạnh để tháo gỡ các "điểm nghẽn", đưa nguồn lực đất đai, khoáng sản phục vụ hiệu quả hơn cho sự phát triển của tỉnh.
