ĐBQH Vũ Thị Lan Anh: Cần kiểm soát chặt thẩm quyền tố tụng, bảo đảm quyền con người, quyền công dân

Tuy nhiên, cùng với đổi mới, cần đặc biệt chú trọng phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động tố tụng hình sự.

Theo đại biểu Vũ Thị Lan Anh, qua nghiên cứu dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và các tài liệu kèm theo, đại biểu cơ bản đồng tình với định hướng sửa đổi, bổ sung. Nhiều quy định mới đã thể chế hóa yêu cầu đổi mới tư duy tư pháp hình sự, góp phần đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, dự thảo có một số nội dung liên quan trực tiếp đến việc phân định thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện theo hướng vừa tạo cơ sở pháp lý cho đổi mới, vừa bảo đảm chặt chẽ nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án; đồng thời xác định rõ phạm vi, giới hạn và điều kiện thực hiện thẩm quyền của từng chủ thể.

Kiểm soát chặt thời hạn yêu cầu trong hoạt động tố tụng

Một trong những vấn đề được đại biểu Vũ Thị Lan Anh lưu ý là quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc phối hợp, cung cấp thông tin, tài liệu phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Theo đại biểu, việc cho phép cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chủ động xác định thời hạn trả lời bằng văn bản có thể tạo sự linh hoạt, đáp ứng yêu cầu giải quyết vụ việc, vụ án. Tuy nhiên, nếu thiếu các tiêu chí kiểm soát, việc xác định thời hạn có thể phụ thuộc quá nhiều vào chủ thể yêu cầu, dẫn đến trường hợp thời hạn quá ngắn, không phù hợp với tính chất, nội dung và điều kiện thực hiện yêu cầu hoặc tạo ra cách áp dụng không thống nhất.

Vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu quy định theo hướng thời hạn phải phù hợp với tính chất, nội dung, mức độ phức tạp và yêu cầu giải quyết vụ việc, vụ án; đồng thời bảo đảm tính cần thiết, hợp lý và khả năng thực hiện của cơ quan, tổ chức, cá nhân được yêu cầu.

“Đối với trường hợp khẩn cấp, có thể quy định cơ chế thời hạn ngắn hơn nhưng phải nêu rõ căn cứ, lý do và trách nhiệm của người yêu cầu”, đại biểu Vũ Thị Lan Anh đề nghị.

Theo đại biểu, cách quy định này vừa bảo đảm hiệu quả, tính kịp thời của hoạt động tố tụng, vừa tránh tạo ra thẩm quyền quá rộng, thiếu tiêu chí kiểm soát đối với cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Làm rõ tiêu chí áp dụng pháp luật theo hướng có lợi cho người bị buộc tội

Đối với quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật theo hướng có lợi cho người bị buộc tội, đại biểu Vũ Thị Lan Anh đánh giá đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng trong việc cụ thể hóa nguyên tắc bảo đảm quyền con người và nguyên tắc suy đoán vô tội.

Đại biểu cho rằng việc dự thảo quy định lựa chọn cách áp dụng pháp luật và kết luận theo hướng có lợi hơn cho người bị buộc tội trong trường hợp đã áp dụng các biện pháp cần thiết nhưng vẫn tồn tại nhiều cách hiểu, áp dụng hợp lý khác nhau là phù hợp với yêu cầu bảo đảm quyền của người bị buộc tội.

Tuy nhiên, một số tiêu chí trong dự thảo còn mang tính định tính, có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Do đó, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ điều kiện, căn cứ và trách nhiệm giải trình khi áp dụng pháp luật theo hướng có lợi cho người bị buộc tội; đồng thời xác định rõ thế nào là đã thực hiện đầy đủ việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ và thế nào là tồn tại nhiều cách hiểu, áp dụng pháp luật hợp lý khác nhau.

Cùng với đó, cần quy định trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong việc thể hiện rõ căn cứ lựa chọn phương án có lợi hơn cho người bị buộc tội, bảo đảm cách áp dụng thống nhất trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.

Cân nhắc kỹ việc phân cấp thẩm quyền điều tra đối với một số vụ án cho cấp xã

Một nội dung khác được đại biểu Vũ Thị Lan Anh đặc biệt quan tâm là việc phân cấp, phân quyền trong hoạt động điều tra, trong đó có đề xuất giao cho Điều tra viên giữ chức vụ Trưởng Công an cấp xã hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã thực hiện một số hoạt động khởi tố, điều tra đối với các vụ án xảy ra trên địa bàn.

Đại biểu cho rằng trong bối cảnh hiện nay, việc tăng cường phân cấp, phân quyền trong hoạt động điều tra là cần thiết, góp phần nâng cao tính chủ động, kịp thời trong xử lý vụ án ngay từ cơ sở.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cân nhắc kỹ đối với việc giao thẩm quyền điều tra những vụ án về tội rất nghiêm trọng cho Điều tra viên là Trưởng Công an cấp xã hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã, kể cả trong trường hợp vụ án được xác định có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng.

“Tôi đề nghị cân nhắc việc giao cho Điều tra viên là Trưởng Công an cấp xã hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã trực tiếp khởi tố, điều tra vụ án về tội rất nghiêm trọng, kể cả trường hợp được xác định là có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng”, đại biểu Vũ Thị Lan Anh nêu quan điểm.

Theo đại biểu, đây vẫn là nhóm vụ án có tính chất, mức độ nguy hiểm cao, đòi hỏi yêu cầu chặt chẽ trong thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ và áp dụng các biện pháp tố tụng. Vì vậy, nếu tiếp tục phân cấp thẩm quyền, cần thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ, hạn chế việc đánh giá chủ quan.

Đại biểu đề nghị làm rõ tiêu chí xác định vụ án có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng; đồng thời xác định cụ thể phạm vi hoạt động điều tra và các quyết định tố tụng mà Điều tra viên ở cấp xã được thực hiện.

Đối với những hoạt động, quyết định tố tụng có tính chất phức tạp hoặc tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát hoặc phê chuẩn phù hợp của cơ quan có thẩm quyền. Đồng thời, tăng cường cơ chế kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ của cơ quan cấp trên và quy định rõ trách nhiệm của Cơ quan điều tra cấp tỉnh trong việc kịp thời tiếp nhận, chuyển giao hoặc trực tiếp điều tra khi vụ án phát sinh tình tiết phức tạp, vượt quá năng lực hoặc thẩm quyền của cấp xã.

Đại biểu cũng đề nghị dự thảo làm rõ cơ chế phân công, ủy quyền trong hoạt động tố tụng, nhất là căn cứ, phạm vi, điều kiện áp dụng và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan. Theo đại biểu, việc quy định rõ những nội dung này là cần thiết nhằm tránh mở rộng thẩm quyền thông qua cơ chế ủy quyền, đồng thời bảo đảm cá thể hóa trách nhiệm trong hoạt động tố tụng.

Đại biểu Vũ Thị Lan Anh nhấn mạnh, việc tiếp tục hoàn thiện dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) cần đặt trong yêu cầu hài hòa giữa đổi mới, nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo đảm quyền con người, quyền công dân; đồng thời thiết lập cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực đủ rõ, hạn chế cách hiểu và áp dụng khác nhau trong thực tiễn tố tụng./.