Tham gia ý kiến về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú, Giám đốc Trung tâm Khoa học, Xã hội và Nhân văn, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An, cơ bản đồng tình với sự cần thiết sửa đổi luật nhằm đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cải cách điều kiện hành nghề và thúc đẩy chuyển đổi số. Đại biểu đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về hậu kiểm năng lực hành nghề, áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) và thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc.
Giảm tiền kiểm nhưng không buông lỏng quản lý năng lực hành nghề
Theo ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú, việc dự thảo cho phép cá nhân có trình độ đào tạo về chuyên ngành kiến trúc, xây dựng tham gia hoạt động hành nghề, chỉ bắt buộc chứng chỉ đối với chủ trì thiết kế kiến trúc, chủ nhiệm thiết kế trong những trường hợp nhất định là cách tiếp cận hợp lý.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng khi giảm yêu cầu tiền kiểm thì cơ chế hậu kiểm phải được thiết kế tương ứng. Hiện dự thảo chưa làm rõ chu kỳ kê khai phát triển nghề nghiệp liên tục, phương thức xác minh, tiêu chí lựa chọn kiểm tra, trạng thái hành nghề cũng như hậu quả của việc không duy trì năng lực; đồng thời chưa quy định đầy đủ thủ tục đình chỉ, khôi phục và cơ chế khiếu nại.
Đại biểu nhấn mạnh, một văn bằng được cấp một lần và dữ liệu do cá nhân tự cập nhật không thể thay thế đầy đủ việc kiểm chứng năng lực đối với nghề có tác động trực tiếp đến an toàn, cảnh quan và tài sản xã hội.
Từ đó, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú kiến nghị bổ sung quy định theo hướng người có chứng chỉ phải định kỳ kê khai việc hành nghề và phát triển nghề nghiệp liên tục; cơ quan quản lý thực hiện kiểm tra ngẫu nhiên, dựa trên rủi ro và có quyền yêu cầu tài liệu chứng minh.
Đồng thời, cần quy định rõ các trạng thái của chứng chỉ như đang có hiệu lực, tạm đình chỉ, bị thu hồi, hết hiệu lực; căn cứ xử lý, thời hạn, điều kiện khôi phục và quyền khiếu nại. Việc công khai thông tin cũng cần giới hạn ở những dữ liệu cần thiết để kiểm tra tư cách hành nghề, bảo đảm bảo vệ dữ liệu cá nhân và hồ sơ nội bộ.
Áp dụng BIM theo lộ trình, phù hợp với điều kiện thực tế
Về áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú lưu ý quy định tại khoản 4a Điều 12 nếu hiểu theo hướng mọi hồ sơ thiết kế kiến trúc đều bắt buộc áp dụng BIM sẽ chưa phân biệt được quy mô, nguồn vốn, cấp công trình, mức độ phức tạp cũng như năng lực của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và điều kiện thực tế của từng địa phương.
Trong khi đó, chi phí phần mềm, chuẩn hóa dữ liệu BIM và nhân lực thực hiện là những yếu tố cần được tính toán trong quá trình chuyển đổi số.
Theo đại biểu, kinh nghiệm triển khai BIM cho thấy việc bắt buộc áp dụng chỉ phát huy hiệu quả khi có chuẩn dữ liệu, nền tảng tiếp nhận và năng lực xử lý đồng bộ. Vì vậy, đại biểu đề xuất quy định việc áp dụng BIM trong hoạt động kiến trúc thực hiện theo pháp luật về xây dựng và theo lộ trình phù hợp với loại, cấp, quy mô, tính chất công trình cũng như mức độ sẵn sàng của các chủ thể; đồng thời bảo đảm khả năng tương tác, an toàn dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ.
Thi tuyển kiến trúc phải minh bạch, không mặc nhiên phát sinh quyền nhận hợp đồng
Đối với quy định về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú cho rằng dự thảo cần làm rõ tiêu chí lựa chọn hình thức, nội hàm và thủ tục tối thiểu của tuyển chọn.
Đáng chú ý, quy định tổ chức, cá nhân có phương án trúng tuyển “được thực hiện các bước tiếp theo” nếu đáp ứng pháp luật về xây dựng, đấu thầu có thể dẫn đến cách hiểu kết quả chuyên môn tự động làm phát sinh quyền nhận hợp đồng. Theo đại biểu, vấn đề này cần được quy định chặt chẽ để bảo đảm phù hợp với các nguyên tắc cạnh tranh, công bằng, minh bạch của pháp luật về đấu thầu.
Đại biểu kiến nghị quy định bắt buộc thi tuyển đối với công trình công cộng quan trọng, công trình điểm nhấn, công trình có yêu cầu biểu tượng hoặc tác động lớn đến không gian công cộng. Những trường hợp còn lại có thể tuyển chọn theo quy mô, nguồn vốn và mức độ tác động do Chính phủ quy định.
Cùng với đó, cần luật hóa các yêu cầu tối thiểu về công khai nhiệm vụ, tiêu chí và trọng số; thành phần hội đồng có chuyên gia độc lập; nguyên tắc ẩn danh; biên bản chấm và xử lý quyền tác giả.
Đặc biệt, đại biểu đề nghị xác định rõ kết quả thi tuyển, tuyển chọn chỉ là một căn cứ để chủ đầu tư thực hiện bước tiếp theo; việc lựa chọn nhà thầu, đàm phán và ký hợp đồng vẫn phải tuân thủ pháp luật về đấu thầu và các quy định có liên quan. Khả năng giao công việc tiếp theo, phạm vi, điều kiện và quyền sở hữu trí tuệ phải được công bố ngay trong hồ sơ mời thi tuyển, tuyển chọn.
Theo đó, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Kiến trúc theo hướng cải cách điều kiện hành nghề nhưng không buông lỏng quản lý; thúc đẩy chuyển đổi số nhưng có lộ trình phù hợp; phát huy chất lượng chuyên môn nhưng phải gắn với cạnh tranh, công bằng và minh bạch./.
