Có những nơi chốn mà khi đặt chân tới, như đền Ông Hoàng Mười ở đất Hưng Nguyên này, ta chưa kịp chắp tay khấn nguyện đã thấy lòng mình tự nhiên chùng xuống, mềm đi như đất gặp mưa rào. Ngôi đền trầm mặc giữa vùng đất Mỏ Hạc, ngoảnh mặt nhìn dòng nước Cồn Mộc lững lờ trôi, dịu dàng như một lời vỗ về của đất mẹ dành cho những phận người lam lũ.
Qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi đền vẫn lặng lẽ lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa, tín ngưỡng của đất và người xứ Nghệ. Khởi dựng từ năm 1634, từng chịu những tổn thất của chiến tranh, đền Ông Hoàng Mười được Nhân dân gìn giữ, từng bước phục dựng, để rồi từ một chốn thờ tự của làng quê trở thành điểm hội tụ tâm linh của đông đảo người dân và du khách thập phương. Năm 2002, đền được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh; năm 2019, Lễ hội đền Ông Hoàng Mười được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những dấu mốc ấy không chỉ ghi nhận giá trị của một di tích, một lễ hội, mà còn gợi nhắc sức sống bền bỉ của truyền thống uống nước nhớ nguồn, của lòng tri ân tiền nhân được trao truyền qua bao thế hệ.
Người dân đến lễ đông lắm. Tôi thấy những bà mẹ quê áo nâu sờn vai. Tôi thấy cả những người từ phố thị xa xôi, ánh mắt nặng nỗi âu lo đời thường. Họ quỳ xuống, thì thầm những điều chỉ mình họ và vị Thánh nghe thấy. Khi con người cúi đầu trước cái Thiêng, ấy là lúc họ đang thành thật nhất với nỗi đau và niềm hy vọng của chính mình.
Bóc tách từng lớp sương mù huyền thoại quanh Quan Hoàng Mười, ta sẽ bắt gặp một cấu trúc tâm thức vô cùng độc đáo của người Việt. Thần điện của ông là một dòng sông lớn được bồi đắp qua hàng trăm năm bởi hai cơ chế song hành: lịch sử hóa thần linh và thần linh hóa các nhân vật lịch sử. Hình tượng Ông Hoàng Mười chính là kết tinh rực rỡ nhất của cuộc gặp gỡ ấy.
Ở tầng ký ức nguyên thủy, ngài là con trai thứ mười của Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, vị thủy thần cai quản miền sông nước. Điều ấy có gì lạ đâu, khi cư dân vùng hạ lưu sông Lam quanh năm sống cùng con nước, đối mặt với bão biển và lũ nguồn. Nỗi sợ hãi và niềm biết ơn trước dòng nước sinh ra lớp tín ngưỡng thờ thủy thần đầu tiên. Nhưng thần của người Việt phải bước xuống bùn lầy, phải đổ mồ hôi và cả máu cùng dân lành. Thế là lớp sóng thứ hai tràn tới: vị hoàng tử chốn thủy cung ấy theo lệnh Vua Cha giáng trần để giúp nước, hộ dân. Khi bước vào lịch sử xứ Nghệ, bóng dáng Ông Hoàng Mười hòa làm một với những bậc danh tướng bằng xương bằng thịt. Người ở vùng này tin ngài chính là hóa thân của tướng quân Lê Khôi, người cháu gọi Lê Lợi bằng chú, vị danh tướng từng trấn giữ đất Nghệ An, giúp dân khai khẩn đất hoang, giữ yên bờ cõi. Người ở vùng khác lại thấy trong ngài bóng dáng của thái sư Nguyễn Xí, của Lý Nhật Quang, hay vị tướng Nguyễn Duy Lạc tài hoa.
Người chép sử có thể băn khoăn Ông Hoàng Mười là ai trong số họ? Nhưng dân gian không viết sử bằng chứng cứ và niên biểu. Người dân viết sử bằng trái tim biết ơn. Với người xứ Nghệ, bất kỳ ai từng vung gươm dẹp giặc giữ yên xóm làng, bất kỳ ai từng xắn quần lội ruộng đắp đê ngăn mặn cùng dân, khi nằm xuống đều hóa thành Đức Thánh Minh vùng Mỏ Hạc. Nhiều cuộc đời anh hùng đã tan vào nhau để đúc nên một tượng đài duy nhất trong tâm tưởng cộng đồng. Sự nhòe mờ của sử liệu lại chính là sự chính xác tuyệt đối của lòng dân.
Trong hệ thống Thập vị Quan Hoàng của Đạo Mẫu, Ông Hoàng Mười trấn thủ đất Nghệ An hiện lên với cốt cách hào hoa, rạng rỡ sắc hoàng bào. Màu vàng là màu của Địa phủ, màu của đất mẹ, màu của lúa chín đầy đồng và cũng là sắc nắng ấm áp rải trên mặt sông Lam mỗi buổi sớm mai. Ngài là vị thần của niềm vui sống. Nhìn pho tượng ngài trên điện cao với gương mặt thư sinh đôn hậu, ta bỗng nhận ra một chân lý giản dị: con người không chỉ cần cơm áo để tồn tại, con người còn cần cái Đẹp và chất Thơ để thấy mình có phẩm giá.
Đi sâu vào bản chất của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, điều làm các nhà nghiên cứu tâm đắc nhất chính là triết lý nhập thế. Đạo Mẫu ôm trọn lấy cuộc đời này với tất cả những mong cầu rất đỗi con người: Phúc, Lộc, Thọ. Người đi lễ đền Ông Hoàng Mười cầu gì? Họ cầu cho con cái học hành đỗ đạt bởi Ông Mười là vị thánh của khoa bảng, văn chương. Họ cầu cho buôn may bán đắt, mùa màng bội thu, gia đạo bình an, tật bệnh tiêu trừ. Nhìn những mâm lễ đầy ắp và những lời cầu xin, người ngoài cuộc dễ thở dài bảo sao con người ta thực dụng quá. Nhưng hãy khoan phán xét. Hãy nhìn kỹ hơn vào đôi mắt của người phụ nữ đang khấn nguyện ở góc Hạ điện kia. Chị cầu xin chút "lộc" buôn bán, thực chất là cầu xin tiền đóng học cho đứa con thơ ở nhà. Cụ già cầu xin chữ "thọ", chữ "bình an", thực chất là mong mình đừng đau ốm để khỏi làm gánh nặng cho con cháu. Đằng sau hai chữ Tài Lộc tưởng chừng như vật chất ấy, biết bao nhiêu là tình thương, là trách nhiệm, là nỗi lo toan thầm lặng của những người gánh vác gia đình. Đạo Mẫu không khinh rẻ những ước muốn đời thường ấy. Trái lại, Đạo Mẫu mở rộng vòng tay bao dung của người Mẹ để lắng nghe tất cả. Vị Thánh trong tâm thức Việt không xa cách với những lo toan của đời thường. Vị Thánh bước xuống chợ đời, chia sẻ nỗi lo cơm áo với chúng sinh và bảo rằng: Mưu cầu hạnh phúc ngay trên mặt đất này là điều hoàn toàn chính đáng.
Ở một cung thờ bên cạnh, có một vấn hầu đồng vừa mở khăn. Tiếng đàn đáy nhịp nhàng, tiếng phách ròn rã và giọng cung văn ngân dài câu hát văn xứ Nghệ:
Núi Hồng Lĩnh mười đầu non bộ,
Nơi phượng hoàng đậu độ hừng đông.
Khí thiêng hun đúc anh hùng,
Hoàng Mười hiển thánh, sắc phong ngàn đời.
Trong làn khói trầm quyện đặc, thanh đồng khoác lên mình tấm áo lụa vàng thêu rồng phượng lấp lánh, đầu chít khăn kim tuyến, bước vào giá hầu Quan Hoàng Mười.
Ban đầu là những đường quyền, đường kiếm mạnh mẽ, uy phong của bậc võ tướng. Rồi bất chợt, nhịp nhạc chuyển sang khoan thai, phiêu bồng. Thanh đồng cất kiếm, xòe chiếc quạt giấy trên tay. Từng bước chân lướt đi nhẹ như mây, ánh mắt lấp lánh niềm vui, nụ cười hào sảng ban phát khắp bốn phía. Ông Hoàng thưởng rượu, ông Hoàng ngâm thơ, rồi ông Hoàng phát lộc cho từng người ngồi quanh chiếu hầu. Một chiếc bánh nhỏ, một quả cam, một nhành hoa, hay chiếc bút trao tận tay người đi lễ.
Hãy nhìn gương mặt của những người ngồi dự hầu dưới chiếu. Khi nhận từ tay "Ông Hoàng" một chút lộc nhỏ, gương mặt họ bừng sáng lên một niềm tin cậy kỳ lạ. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi của nghi lễ, khoảng cách giữa cõi Thánh vời vợi và cõi Phàm lam lũ bỗng nhiên biến mất. Một cuộc hội ngộ ấm áp giữa vị phúc thần gần gũi và những đứa con dân quê hương. Người hầu đồng thăng hoa trong nghệ thuật diễn xướng. Còn người dự hầu thì nhận được một liều thuốc tinh thần vô giá: cảm giác mình không cô độc, cảm giác mình vừa được bề trên nhìn thấy, mỉm cười và nâng đỡ.
Thì ra, "Lộc" trong Đạo Mẫu là sự sẻ chia, gửi gắm niềm tin và hy vọng vào cuộc sống. Trong ý nghĩa ấy, “Lộc” như chồi non xanh biếc của hy vọng được trao từ tay “Thánh” sang tay con người dưới bóng mát của lòng từ bi.
Mặt trời cuối ngày buông những giọt nắng vàng sẫm như mật ong xuống mái tiểu đình bốn mặt trổ cửa vòm. Sông Lam ở đoạn hạ lưu này rộng mênh mông, nước chảy chậm lại như đang ngẫm ngợi điều gì trước khi đổ ra cửa Hội để hòa vào biển lớn. Đứng trước ngôi đền vừa là di tích lịch sử, vừa là huyền thoại tâm linh, lòng thấy ranh giới giữa cái Thực và cái Ảo sao mà mong manh, và thực ra, cũng chẳng cần phải phân định rạch ròi làm gì. Các nhà nghiên cứu văn hóa đã giúp ta hiểu cái Biết về nguồn cội dân tộc: rằng tín ngưỡng thờ Quan Hoàng Mười là bản giao hưởng của lòng yêu nước và khát vọng nhân bản của cư dân nông nghiệp. Còn chiều tĩnh lặng bên bờ sông Lam lại dạy cho ta cái Thương: thương mảnh đất miền Trung cằn cỗi đã chắt chiu từng giọt mồ hôi để nuôi lớn những tâm hồn hào kiệt, và thương những con người bé nhỏ suốt mấy trăm năm qua vẫn tìm về đây để nương tựa vào bóng áo vàng của vị Hoàng tử chốn thần tiên.
Dòng người đi lễ chiều đã vãn. Tôi gặp lại bà cụ áo nâu đang cẩn thận gói mấy bông hoa lộc vào chiếc khăn tay nhỏ, bước chân ra về có vẻ nhẹ nhõm và vững chãi hơn lúc mới đến rất nhiều. Tôi chợt mỉm cười một mình. Đức Thánh Hoàng Mười có lẽ vừa mới bước xuống điện thờ, hóa thành chút bình yên rất thật trong ánh mắt của bà cụ, để ngày mai, khi nắng xứ Nghệ lại lên và gió Lào lại thổi, con người có thêm sức mạnh để dịu dàng đi tiếp cuộc đời mình.
