Nhìn từ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội Khóa XVI: Dấu ấn trách nhiệm của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An

Bài 1:
Mang tiếng nói từ thực tiễn tới nghị trường

Một chiếc máy lấy số ở nơi mỗi ngày chỉ khoảng 5 người đến làm thủ tục; doanh nghiệp muốn tích tụ đất đai nhưng phải qua nhiều tầng nấc; một dự án đã đầu tư 80 - 90% công trình nhưng vẫn chậm tiến độ, đặt ra bài toán xử lý tài sản... Từ những gì ghi nhận qua giám sát, khảo sát và thực tiễn công tác, các ĐBQH tỉnh Nghệ An không chỉ đưa tới nghị trường những vướng mắc cần tháo gỡ mà còn đặt ra 3 câu hỏi: chính sách được thiết kế thế nào, cần điều kiện gì để thực hiện và hiệu quả được đo bằng gì?

Bắt đầu từ những tình huống cụ thể

Sau Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI - những chuyến đi cơ sở của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An tiếp tục nối dài. Từ các cuộc giám sát trên địa bàn đến những chương trình khảo sát của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội mà các thành viên Đoàn tham gia, nhiều vấn đề của đời sống được nhìn nhận cụ thể hơn... Những gì ghi nhận qua mỗi chuyến đi, cuộc làm việc tiếp tục trở thành chất liệu để đại biểu nghiên cứu, đối chiếu với quy định và tham gia thảo luận tại nghị trường.

Đơn cử, trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua các cuộc làm việc tại cơ sở đào tạo, bệnh viện, doanh nghiệp, Khu kinh tế Đông Nam Nghệ An và UBND tỉnh, Đoàn nhận diện cả những “hạt nhân” đổi mới và những điểm nghẽn về cơ chế, đất đai, vốn, hạ tầng, nhân lực... Hay như với an toàn thực phẩm, khảo sát tại doanh nghiệp và nhiều xã đã cho thấy vướng mắc ở cả khâu tổ chức sản xuất lẫn năng lực quản lý.

Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi, các chương trình khảo sát do các cơ quan của Quốc hội tổ chức tiếp tục ghi nhận những vấn đề về đất đai, y tế, giáo dục, bổ sung góc nhìn từ cơ sở cho quá trình nghiên cứu của đại biểu... Riêng nhóm chính sách tư pháp hình sự được trao đổi tại hội thảo do Đoàn phối hợp với Công an tỉnh tổ chức.

Những điều được nhìn thấy, lắng nghe qua các chuyến đi, cuộc làm việc không dừng lại ở cơ sở. Khi bước vào Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, cùng với hồ sơ, tài liệu, các đại biểu còn mang tới nghị trường những vướng mắc đã được nhận diện từ thực tế... Từ đó đặt ra những câu hỏi rất cụ thể: quy định đang vướng ở đâu, người thực hiện còn thiếu điều kiện gì và hệ quả nào có thể phát sinh nếu chính sách chưa dự liệu hết các tình huống?

Đó cũng là tinh thần được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh tại phiên khai mạc: chính sách, pháp luật được ban hành phải thực sự bám sát thực tiễn, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy chất lượng, hiệu quả thực thi của hệ thống pháp luật làm thước đo của hoạt động lập pháp... Đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực, điều kiện thực hiện.

Từ yêu cầu ấy, hiệu quả của chính sách được các đại biểu soi chiếu qua chính những tình huống rất cụ thể ghi nhận từ cơ sở. Giám đốc Sở Y tế Nghệ An, ĐBQH Lê Thị Hoài Chung dẫn trường hợp một bộ phận một cửa mỗi ngày chỉ khoảng 5 người đến làm thủ tục nhưng vẫn đầu tư máy lấy số tự động, trong khi thiết bị khác còn thiếu. Ở y tế cơ sở, có nơi đã có máy móc nhưng thiếu người vận hành, thiết bị hỏng không có kinh phí sửa chữa, chi phí bảo trì cao... Từ đó, đại biểu đề nghị đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và công nghệ thông tin phải gắn với nhu cầu sử dụng, nhân lực, kinh phí vận hành, bảo trì và điều kiện từng địa bàn.

Với miền núi, bài toán còn nằm ở khả năng tiếp cận. Có địa bàn cách bệnh viện hàng chục, thậm chí cả trăm km; người bệnh có khi phải được đưa tới cơ sở y tế bằng võng, cáng, xe máy, vượt sông suối... Vì vậy, đại biểu đề nghị phân bổ nguồn lực theo mức độ thiếu hụt dịch vụ và khả năng tiếp cận của người dân; đồng thời chuyển mạnh từ tư duy “người dân đến cơ sở y tế” sang “y tế chủ động đến với người dân”, phát triển mạng lưới cấp cứu ngoại viện và phương án vận chuyển phù hợp với địa hình.

Khoảng cách không chỉ được đo bằng cây số. Với doanh nghiệp, đó còn là thời gian và những tầng thủ tục phải đi qua. Qua khảo sát tại một doanh nghiệp sản xuất nông nghiệp, ĐBQH chuyên trách Trần Nhật Minh nêu vướng mắc khi nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp có nguồn gốc khai hoang để tích tụ đất đai, đề nghị nghiên cứu cơ chế rút ngắn quy trình, giảm thời gian và chi phí.

Tại hội trường, từ trường hợp dự án đã đầu tư 80 - 90% công trình trên đất nhưng chậm tiến độ, đại biểu tiếp tục đặt ra 3 vấn đề cần làm rõ: cách xử lý tài sản gắn liền với đất, khái niệm “chưa đưa đất vào sử dụng” và phạm vi diện tích vi phạm... Những tình huống ấy cho thấy quy định về xử lý dự án chậm sử dụng đất cần đủ cụ thể để áp dụng phù hợp với từng trường hợp.

Từ thủ tục của doanh nghiệp đến cách xử lý một dự án đang triển khai dở dang, yêu cầu chung là pháp luật phải đủ rõ để thực hiện... Với những dự án hạ tầng liên vùng, tính khả thi lại cần được tính đến ngay từ bước lựa chọn phương án và quyết định chủ trương đầu tư.

Khi Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An Nguyễn Khắc Thận tán thành sự cần thiết đầu tư, đồng thời đề nghị nghiên cứu gộp toàn tuyến, thực hiện theo hình thức đầu tư công để bảo đảm tính đồng bộ và chủ động về tiến độ... Theo đại biểu, tổng mức đầu tư phải được tính toán sát thực tế ngay từ bước quyết định chủ trương. Các cơ chế, chính sách đề xuất áp dụng cũng cần được rà soát, phân định rõ nội dung nào pháp luật hiện hành đã quy định, vấn đề nào thực sự cần cơ chế đặc thù.

Yêu cầu bám sát thực tiễn thi hành cũng được đặt ra với nhóm chính sách tư pháp hình sự. Tại các phiên thảo luận tổ và hội trường, nhiều thành viên Đoàn tham gia góp ý, trong đó có Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Thái Thị An Chung; ĐBQH Trần Nhật Minh; Chánh án TAND tỉnh Nghệ An, ĐBQH Phan Thị Nguyệt Thu; Phó Tư lệnh Pháp luật Cảnh sát biển Việt Nam, Thiếu tướng Lương Đình Hưng... Các ý kiến tập trung vào những nội dung còn vướng mắc, chưa thống nhất hoặc cần tiếp tục rà soát, góp phần hoàn thiện các dự án luật, dự thảo nghị quyết trước khi Quốc hội xem xét, quyết định.

Dù xuất phát từ những lĩnh vực khác nhau, các ý kiến cùng gặp nhau ở một yêu cầu: chính sách phải vận hành được trong thực tế. Với các chương trình sử dụng nguồn lực công, câu chuyện còn đi thêm một bước: khi vốn đã được giải ngân, công trình đã hình thành, người dân thực sự nhận được gì?

Không dừng ở một con số giải ngân

Tại phiên thảo luận hội trường về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, Giám đốc Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú đặt trọng tâm vào chính thước đo ấy. Đại biểu nhấn mạnh yêu cầu tích hợp thực chất, làm rõ quan hệ giữa 4 trụ cột và 7 nhóm nhiệm vụ, bảo đảm nguyên tắc “một nhiệm vụ - một nhóm chủ trì - một sản phẩm chính - một nguồn vốn chủ trì”; đồng thời khẳng định: “Giải ngân cao chưa đồng nghĩa với chính sách thành công”. Theo đó, việc quản lý cần chuyển từ quy trình sang chuỗi đầu vào - sản phẩm - kết quả - tác động, để thước đo không dừng ở tỷ lệ giải ngân mà phản ánh những thay đổi thực tế về thu nhập, việc làm, khả năng tiếp cận dịch vụ và chất lượng sống.

Khi đích đến không chỉ là tỷ lệ giải ngân, cách tổ chức chương trình cũng phải thay đổi. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận nhấn mạnh: “Hợp nhất không phải là cộng lại”. Sau khi tích hợp, phải hình thành một chương trình, nhiều mục tiêu; "một cơ chế quản trị, một cơ chế giám sát", khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực và tăng tính chủ động cho địa phương.

Theo đại biểu, không thể áp dụng một tỷ lệ đối ứng cứng, cũng không nên phân bổ nguồn lực máy móc theo tốc độ giải ngân. Nguồn lực Trung ương cần tập trung hơn cho những nơi còn khó khăn, đồng thời xác định đúng điểm nghẽn để nâng cao năng lực thực hiện. “Chậm ngày nào là người dân khổ ngày đó”, đại biểu nhấn mạnh.

Từ độ trễ ấy, câu chuyện mở rộng sang việc sử dụng và kiểm soát toàn bộ nguồn lực công. Từ thảo luận tổ đến hội trường, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu Vũ Thị Lan Anh đề nghị việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công phải hình thành một quy trình thống nhất, trong đó phân cấp, phân quyền đi cùng kỷ luật tài khóa, trách nhiệm giải trình và giám sát. Đại biểu đồng thời lưu ý cần làm rõ trách nhiệm trong lập, tổng hợp, phân bổ dự toán và bổ sung đánh giá rủi ro tài khóa. Với các khoản chuyển nguồn, cần thu hẹp hợp lý những trường hợp được chuyển sang năm sau, đồng thời gắn trách nhiệm của người quyết định chuyển nguồn với kết quả thực hiện, giải ngân.

Kỷ luật tài khóa cần những ranh giới rõ ràng, nhưng với các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh đột xuất, cấp bách, cơ chế tài chính cũng phải đủ linh hoạt và kịp thời. Phó Tư lệnh Quân khu 4, Thiếu tướng Ngô Nam Cường đề nghị cơ chế đó phải gắn với điều kiện, thẩm quyền, trình tự kiểm soát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ... Trong quá trình chuyển đổi số, đại biểu đồng thời lưu ý cần phân định rõ phạm vi thông tin được công khai và nội dung thuộc phạm vi bí mật nhà nước; có cơ chế phân luồng, bảo mật dữ liệu tài chính, ngân sách và bảo đảm an toàn thông tin mạng.

Từ chiếc máy lấy số ở cơ sở đến cơ chế quản trị nguồn lực công, mạch góp ý cùng hướng tới một yêu cầu: nguồn lực phải được đặt đúng chỗ, trách nhiệm phải được xác định rõ và kết quả phải được đo bằng hiệu quả thực tế. Nhưng câu chuyện không dừng ở điều kiện thực thi. Trước những quan hệ, giao dịch và phương thức quản trị mới, pháp luật còn phải nhận diện đúng vấn đề cần điều chỉnh, lựa chọn công cụ phù hợp và đặt thẩm quyền đúng nơi.