Nhìn từ góc độ dân gian, núi không chỉ là một cấu tạo địa chất vô tri, núi là không gian thiêng, là tọa độ ngưng kết tâm thức cộng đồng. Và trên cái dải non thiêng ấy, đỉnh Động Tranh tự bao giờ đã trở thành một "hằng số văn hóa" trong bề sâu tâm lý người Việt: Nơi tĩnh nghỉ của cụ bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Tôi bước lên ngọn Đại Huệ trong một chiều nhạt nắng. Người ta bảo, đường lên mộ Mẹ có hai trăm sáu mươi chín bậc đá uốn lượn. Nhưng với người tìm về với Mẹ, đếm bậc đá làm gì? Chỉ biết rằng, mỗi bước chân qua là một bước rũ bỏ những xôn xao, để lòng thong dong mà diện kiến một Người Mẹ Việt Nam.
Lên đến đỉnh Động Tranh, gió hát vi vu qua rặng thông nghìn tuổi. Đứng trước phần mộ của bà Hoàng Thị Loan, tôi rưng rưng nghẹn ngào khi nhìn thấy một “văn bản văn hóa” được viết bằng ngôn ngữ của biểu tượng: chiếc khung cửi khổng lồ bằng đá, gối đầu lên những cánh sen cách điệu vươn cao.
Chiếc khung cửi! Trong toàn bộ kho tàng vật thể của văn minh nông nghiệp lúa nước, hiếm có vật dụng nào mang sức nặng của sự tần tảo, nhẫn nại và đức hy sinh lớn lao như chiếc khung cửi. Nó là một "cổ mẫu" trọn vẹn nhất về thân phận người phụ nữ gánh vác giang sơn nhà chồng.
Chiếc khung cửi lập tức đưa ta về lại với không gian diễn xướng của ví phường vải Nam Đàn thuở cuối thế kỷ mười chín. Trong những đêm trăng suông, tiếng thoi đưa lách cách hòa vào điệu ví giận thương sâu lắng. Người con gái tài sắc làng Hoàng Trù năm xưa đã ngồi đó, bên chiếc khung cửi của kiếp lầm lụi, từ túp lều tranh vách đất làng Sen cho đến những đêm đông buốt xương nơi kinh thành Huế rêu phong. Nhắm mắt lại, thả lỏng tâm trí giữa thinh không tịch mặc, ta ngỡ như vẫn nghe văng vẳng tiếng thoi đưa. Lách cách... Lách cách... Âm thanh ấy mỏng manh dường nào, nhẫn nhục dường nào. Mẹ dệt sợi bông sợi gai để đổi lấy bát gạo rưng rưng nuôi chồng con ăn học, hay đang vắt kiệt sinh lực mình, rút ruột nhả tơ để dệt nên hình hài vóc dáng cho một vĩ nhân?
Người đời thường sợ hãi trước nỗi Khổ. Nhưng trong nhãn quan của Đạo, không có bùn nhơ thì lấy đâu ra chất liệu nuôi dưỡng đóa sen bừng nở? Ba mươi ba năm của Mẹ là ba mươi ba năm đắm mình trong bể khổ trần ai. Nước mắt của người mẹ trẻ rớt xuống, hơi thở tàn lụi đi khi đứa con đỏ hỏn còn khóc ngất bên bầu sữa cạn. Đau đớn tột cùng! Nhưng mầu nhiệm thay, sự vỡ nát của một hạt giống lại là khởi thủy của một đại thụ. Những cay đắng, kham nhẫn của Mẹ là thứ phù sa tinh túy nhất ươm mầm nên một đóa sen ngát hương mang tên Nguyễn Sinh Cung.
Chàng thanh niên năm xưa ôm thi hài mẹ gào khóc giữa đất khách, sau này đã mang theo nỗi đau mồ côi ấy đi dọc dài góc biển chân trời. Thấu hiểu tột cùng nỗi đau của Mẹ, người con ấy mới thấu cảm trọn vẹn nỗi đau của muôn vạn kiếp người nô lệ. Giọt nước mắt khóc mẹ ngày nào đã hóa thành tình đại bi, thương xót cả nhân loại bao la. Vĩ nhân không rớt xuống từ trời xanh. Vĩ nhân bước ra từ nhịp thoi đưa vắt kiệt máu đào của tình mẫu tử.
Cụ Hoàng Thị Loan trút hơi thở cuối cùng ở tuổi băm ba - cái độ tuổi "đang xoan", rực rỡ nhất của một đời người. Ba mươi ba năm tại thế, cụ đã vắt kiệt nhựa sống để gánh gồng gia đình qua những năm tháng thắt ngặt nhất. Sự vắt kiệt ấy là một bi kịch của phận nghèo, nhưng lại là đỉnh cao vợi vợi của đức hy sinh từ mẫu. Nay, ba mươi ba năm ấy được hóa thạch thành ba mươi ba cánh hoa sen đá úp trên phần mộ. Hoa sen là Phật tính, là biểu tượng của cõi tịnh độ vô nhiễm bùn lầy, nhưng ở đây, nó còn là đóa hoa của lòng Mẹ – một tín ngưỡng Đạo Mẫu hiện hình trong đời thực.
Tôi chắp tay trước mộ. Khói nhang bay lên, loãng dần rồi quyện vào sương mây mờ ảo. Giàn hoa giấy được chiết cành mang về từ lăng cụ Phó bảng ở Đồng Tháp xa xôi đang rợp bóng chở che. Sự luân chuyển của vô thường dẫu có đẩy con người vào muôn trùng ly biệt, rốt cuộc lại đoàn tụ viên mãn ở chốn tĩnh lặng này.
Dưới chân Đại Huệ, dòng sông Lam vắt ngang như một dải lụa mềm xuôi ra biển lớn. Nước cứ mải miết trôi, mang theo bao nỗi nhọc nhằn của thế sự. Nhưng ngọn núi thì đứng lại, vững chãi, từ bi ôm linh hồn Mẹ vào lòng. Sông chảy ra biển, rồi nước lại bốc hơi thành mây trắng, thong dong bay về ấp ủ đỉnh non cao. Sinh và diệt, đi và về, rốt cuộc cũng chỉ là một vòng luân hồi đẹp đẽ của Đạo.
Ở đây tuyệt nhiên không có tử biệt sinh ly. Mẹ đã trả xong món nợ thế gian, rũ bỏ huyễn thân để bước vào cõi trường tồn. Khung cửi đá không dệt vải nữa, mà dường như đang nhẩn nha dệt mây trắng, dệt gió ngàn, dệt nụ cười bình yên trải xuống nhân gian.
Một cơn gió thoảng qua. Khẽ thôi, bạn sẽ nghe thấy tiếng thoi đưa. Lách cách... Lách cách... quyện vào điệu hát ru ví giặm êm đềm:
"À ơi... Ru con con ngủ cho tròn...
Để mẹ ngồi dệt bức non nước này..."
