Sắp xếp thôn, bản gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương ở vùng cao Nghệ An

Ưu tiên bảo tồn không gian văn hóa

Từ chủ trương sắp xếp thôn, bản của Trung ương và của tỉnh, các xã miền núi, vùng cao đã khẩn trương xây dựng phương án tổ chức lại cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, thực tiễn từ các địa phương ở miền núi – vùng cao cho thấy công tác sắp xếp thôn, bản không đơn thuần là bài toán về quy mô dân số mà còn là câu chuyện giữ gìn không gian văn hóa và sự gắn kết cộng đồng.

Xã Yên Hòa có diện tích tự nhiên 211,01km², dân số 8.418 người, trên địa bàn xã có 3 dân tộc anh em cùng sinh sống: Thái, Khơ Mú và Kinh, tạo nên một cộng đồng đoàn kết, đa dạng bản sắc văn hóa. Theo phương án được xây dựng, xã tiến hành sáp nhập từ 18 bản xuống còn 10 bản.

Theo bà Lô Thị Đài Trang – Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội, trên địa bàn xã Yên Hòa có 3 bản không thực hiện sáp nhập, gồm Yên Tân, Yên Hương và Xốp Kha. Trong đó, bản Yên Tân là nơi cư trú của đồng bào Thái, đã thực hiện sáp nhập từ mấy năm trước, hiện đủ điều kiện về quy mô dân số.

Còn Yên Hương và Xốp Kha là hai bản dân tộc Khơ Mú, nằm cách biệt ở vùng sâu, vùng xa nên không thực hiện sáp nhập. Điều này vừa thuận lợi trong công tác quản lý, vừa thực hiện tốt việc bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc.

“Những đơn vị thực hiện sáp nhập đều là bản dân tộc Thái, có chung nét văn hóa, phong tục và đời sống xã hội. Còn hai bản dân tộc Khơ Mú không thể sáp nhập với nhau vì khoảng cách địa lý, càng không thể sáp nhập với bản Thái vì khác nhau về văn hóa, về lâu dài bản sắc sẽ bị mai một”, bà Trang nói.

Tương tự, xã Mường Xén diện tích hơn 182km², địa phương có 22 xóm, bản và sau khi sắp xếp giảm còn 11 đơn vị. Trên địa bàn xã có nhiều cộng đồng dân tộc (chủ yếu dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú và Kinh) cùng sinh sống với những phong tục, tín ngưỡng và tập quán riêng. Nếu sắp xếp một cách cơ học thì nguy cơ phát sinh những xáo trộn trong đời sống cộng đồng là điều khó tránh khỏi.

Ông Lô Đình Thụ - Chủ tịch UBND xã Mường Xén cho biết, xã đề xuất giữ nguyên hiện trạng đối với các bản Lữ Thành, Huồi Giảng 3 và Bình Sơn 2 dù chưa đạt tiêu chuẩn về quy mô dân số, nhằm bảo đảm sự ổn định, giữ gìn bản sắc văn hóa và hạn chế những tác động xã hội phát sinh.

Bản Lữ Thành và Huồi Giảng 3 là địa bàn cư trú của đồng bào Mông với những nét phong tục, tập quán mang đậm bản sắc, không thể hòa lẫn với các cộng đồng dân tộc khác, nhất là về tập quán sản xuất. Còn bản Bình Sơn 2 nằm tách biệt với các cộng đồng khác, là nơi cư trú của đồng bào Khơ Mú, nếu sáp nhập với bản Thái hoặc bản Mông sẽ gây không ít xáo trộn trong sản xuất và đời sống văn hóa – xã hội do sự khác biệt về văn hóa.

Việc linh hoạt vận dụng chủ trương, tôn trọng những yếu tố đặc thù về dân tộc, văn hóa, địa hình và quốc phòng - an ninh đã giúp các địa phương tìm được điểm cân bằng giữa yêu cầu đổi mới quản lý với nhiệm vụ bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống.

Quan tâm đặc thù vùng biên

Cùng với yếu tố đặc thù về văn hóa cộng đồng, việc thực hiện sáp nhập thôn, bản còn quan tâm đến yếu tố đặc thù của địa bàn biên giới. Xã Sơn Lâm là một ví dụ điển hình, toàn bộ 13 bản của xã thuộc diện không thực hiện sắp xếp do có yếu tố đặc thù.

Theo lãnh đạo xã, việc xây dựng Đề án được thực hiện trên cơ sở rà soát toàn diện điều kiện thực tế của từng bản; đánh giá các yếu tố về địa hình, dân cư, giao thông, quốc phòng - an ninh, bảo đảm phù hợp với đặc thù địa bàn biên giới.

Đối với xã Sơn Lâm, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh là yếu tố đặc biệt quan trọng. Với đường biên giới dài 22,415km tiếp giáp nước bạn Lào, các bản thường xuyên phối hợp với lực lượng công an, quân sự và biên phòng trong quản lý dân cư, bảo vệ đường biên, mốc giới và giữ gìn an ninh trật tự.

Xã Keng Đu có địa bàn trải dài khoảng 20km dọc theo đường biên giới Việt – Lào, có 10 bản (9 bản Khơ Mú và 1 bản Thái) với hơn 5.000 nhân khẩu. Theo phương án được xây dựng, xã chỉ thực hiện sáp nhập bản Huồi Phuôn 1 và Huồi Phuôn 2, là hai bản nằm ở trung tâm xã.

Với phương án này, xã Keng Đu từ 10 bản xuống còn 9 bản, nghĩa là không có nhiều biến động về số lượng thôn, bản khi thực hiện chủ trương sáp nhập.

Theo ông Lương Văn Ngam – Chủ tịch UBND xã Keng Đu, ngoài bản Huồi Phuôn 1 và Huồi Phuôn 2 đủ điều kiện sắp xếp thì phần lớn các khu dân cư còn lại đều nằm cách xa nhau, có những bản cách xa nhau trên 5km. Đồng thời, đây là địa bàn biên giới, có vị trí quan trọng về quốc phòng, an ninh nên việc sáp nhập cần được tính toán kỹ lưỡng để không ảnh hưởng đến công tác quản lý địa bàn.

Những khó khăn về mặt địa hình và khoảng cách địa lý giữa các bản cũng là bài toán khó đối với xã vùng biên Nhôn Mai khi thực hiện chủ trương sắp xếp, tổ chức lại thôn, bản. Theo phương án sắp xếp của xã, số bản trên địa bàn xã giảm từ 21 bản xuống còn 11 bản. Xã có 5 bản giữ nguyên, bao gồm Phá Kháo, Piêng Coọc, Huồi Cọ, Huồi Măn và Chà Lò. Đây là những bản nằm trên những đỉnh núi cao, sát đường biên giới và cách biệt với các cộng đồng khác.

Ông Lê Hồng Thái – Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai cho biết: “Việc sắp xếp thôn, bản được thực hiện trên cơ sở giữ gìn các yếu tố lịch sử, truyền thống; bảo đảm tính ổn định trong quản lý hành chính; phù hợp với phong tục, tập quán, nguyện vọng của nhân dân và tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng – an ninh trên địa bàn”.

Theo phương án tổng thể của tỉnh, toàn tỉnh có 225 khối, xóm, bản được đề xuất giữ nguyên do những yếu tố đặc thù như địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa, tái định cư hoặc các bản nằm biệt lập. Ngoài ra, 197 đơn vị dù đã sắp xếp nhưng vẫn chưa đạt tiêu chuẩn vì không còn địa bàn liền kề phù hợp để tiếp tục sáp nhập. Điều đó cho thấy Nghệ An không thực hiện việc sáp nhập thôn, bản một cách cơ học, mà đặt thực tiễn địa phương làm căn cứ quan trọng nhất.