Những trăn trở gửi vào một con đường mới
Trong suốt nhiều năm làm truyền thông, anh Trần Nam Trung, trưởng nhóm dự án, là người đi nhiều, thấy nhiều. Những chuyến đi về các làng nghề, những lần ngồi bên chum rượu men lá, nghe người già kể về mẻ nhút một thời mặn mòi ký ức, đã đặt vào anh một nỗi niềm không dễ thốt thành lời: sản phẩm quê mình có hồn, nhưng chưa có nhà để trú ngụ trên không gian số. “Sản phẩm OCOP Nghệ An rất chất lượng, rất giàu bản sắc, nhưng chưa có một “ngôi nhà số” đúng nghĩa để được nhận diện, chuẩn hóa và cất tiếng nói trên thị trường rộng lớn. Các chủ thể OCOP mạnh về làm ra sản phẩm, nhưng yếu về marketing, thương mại điện tử và kể chuyện thương hiệu. Người tiêu dùng thì muốn mua đặc sản quê hương, nhưng phân vân vì thiếu thông tin minh bạch. Chúng tôi muốn xây dựng một nền tảng mà ở đó, từng sản phẩm không chỉ được bán, mà còn được xác thực, số hóa và định danh thương hiệu”, anh Trung chia sẻ.
Những chuyến đi, những lần tác nghiệp, những ngày lăn lộn với các chương trình chuyển đổi số của tỉnh, nhiều “nút thắt” hiện ra rất rõ qua các lần khảo sát: dữ liệu số hóa còn yếu, hình ảnh và mô tả thiếu chuẩn; phần lớn chủ thể chưa có kỹ năng bán hàng số, chưa quen livestream hay quảng cáo; niềm tin của người tiêu dùng với sản phẩm truyền thống đôi lúc chưa cao vì thiếu minh bạch. “Chúng tôi đặt mục tiêu gỡ từng nút thắt ấy”, anh Trung cho biết.
Ba trụ cột của Ocopai được định hình từ những thôi thúc đó: số hóa minh bạch; kết nối đa chiều và lan tỏa văn hóa. Từng trụ cột đều được nhóm cụ thể hóa bằng kế hoạch chi tiết: Xây dựng hồ sơ số chuẩn cho mỗi sản phẩm, tích hợp đối tác vận chuyển – thanh toán – đánh giá, tạo quy trình tự động để giảm chi phí cho chủ thể, và đặc biệt là làm “hồ sơ kể chuyện” cho từng mặt hàng. Đối với anh Trung, văn hóa chỉ thật sự lan tỏa khi có công nghệ làm nền. Bởi vậy, nhóm lựa chọn tích hợp công nghệ sâu: AI gợi ý sản phẩm, chatbot giọng Nghệ Tĩnh, truy xuất xuất xứ… Công nghệ không để thay thế câu chuyện truyền thống, mà là để kể lại nó một cách đủ đầy hơn, sống động hơn và minh bạch hơn.
Từ những ngày đầu xây dựng nền tảng, nhóm miệt mài về làng nghề, gặp gỡ các nông hộ, hợp tác xã để ghi chép câu chuyện, quay quy trình sản xuất, thu thập hình ảnh, video và lời kể của nghệ nhân. Những chất liệu ấy trở thành “kho dữ liệu số hóa kể chuyện sản phẩm”, thứ khiến người dùng ở xa vẫn cảm thấy gần gũi, như bước chân vào chính làng nghề của người Thái ở Hoa Tiến, hay nghe hơi men lá ấm nồng từ chum rượu hạ thổ mường Cuông...
Ngôi nhà số cho sản phẩm OCOP Nghệ An
Ocopai được định vị như một “ngôi nhà số” cho 728 sản phẩm OCOP của tỉnh, nơi mỗi món đồ mang theo tên làng, tên người làm, quy trình sản xuất và chứng nhận minh bạch. Ở đó, blockchain không phải một từ khoá xa lạ, mà là cách để tìm ra xuất xứ sản phẩm; Chatbot giọng Nghệ Tĩnh trả lời thân tình mộc mạc như chính người bản địa; AI gợi ý sản phẩm theo thói quen khách; phiên chợ livestream hàng tuần đưa hình ảnh làng nghề đến màn hình người dùng khắp cả nước... Thổ cẩm dệt tay Hoa Tiến (OCOP 4 sao) không còn là tấm vải khô khan; từng sợi chỉ, từng hoa văn giờ hiện lên sống động qua video từng công đoạn: từ bàn tay thoăn thoắt dệt vải của người Thái, bàn tay nhuộm màu chăm chút từng mảng hoa văn; Nhút Thanh Chương, món ăn dân dã gắn với ký ức “thịt cá hương hoa, nhút cà gia bản”, nay khoác trên mình bộ hồ sơ số đầy đủ hình ảnh, chứng nhận vệ sinh, video kể chuyện người làm nhút, từ khâu chọn nguyên liệu đến khi đóng gói; mỗi lần khách hàng click xem là một lần trải nghiệm ký ức quê nhà tràn về… Khi những câu chuyện ấy lên nền tảng, người mua không chỉ biết thông số, mà dường như chạm tới linh hồn sản phẩm, cảm nhận mùi thơm của tấm thổ cẩm mới, vị chua ngọt của nhút và hơn hết là niềm tự hào về một nền văn hóa xứ Nghệ giàu bản sắc. “Với Ocopai, người tiêu dùng không chỉ mua sản phẩm, họ nhận về câu chuyện, ký ức và niềm tự hào”, anh Trung cho biết.
Mô hình vận hành của Ocopai được thiết kế khép kín: phối hợp chặt chẽ với Ban Quản lý OCOP tỉnh để xác thực sản phẩm; liên kết với đơn vị vận chuyển và hệ thống thanh toán để tối ưu chi phí; hợp tác với các tổ chức kiểm định để đảm bảo an toàn thực phẩm; đồng hành cùng chủ thể OCOP trong đào tạo số hóa. Chính tính đồng bộ và minh bạch này khiến các chủ thể yên tâm giao sản phẩm lên sàn. Kết quả thử nghiệm ban đầu đem lại nhiều hy vọng. Tỷ lệ khách hàng quay lại “ngôi nhà số” trên 40%, thời gian trải nghiệm mỗi sản phẩm cao gấp 2–3 lần nền tảng thương mại điện tử truyền thống, số chủ thể chủ động đăng ký tham gia tăng đều. “Từ năm 2025–2027, Ocopai đặt mục tiêu mở rộng lên 2.000 sản phẩm, tích hợp livestream, AI chatbot nâng cấp và nhân rộng mô hình ra các tỉnh khác. Từ 2028 trở đi, dự án hướng tới xuất khẩu trực tuyến, đưa sản phẩm OCOP đến cộng đồng kiều bào và quốc tế”, anh Trung cho biết.
Và trên hết, thông điệp của nhóm tác giả trong bài thuyết trình tại Techfest 2025 là “Mỗi sản phẩm là một hạt giống, gieo mầm trên đất mới, lan tỏa niềm tin và giá trị Việt”, trong mùa xuân mới, hạt giống ấy đang nảy mầm, mang theo khát vọng đưa OCOP Nghệ An vươn xa, không chỉ trên bản đồ thương mại điện tử Việt Nam, mà còn trên hành trình lan tỏa văn hóa Việt tới bạn bè năm châu.
Ông Nguyễn Hữu Xuyên – Phó viện trưởng phụ trách Viện chiến lược và chính sách KH&CN, Chủ tịch Hội đồng đánh giá Techfest 2025 – nhận xét: “Dự án Ocopai thể hiện tính ứng dụng cao, giải quyết những nút thắt thực sự của sản phẩm OCOP: minh bạch, truy xuất và kết nối đa chiều. Đây là nền tảng rất triển vọng, có khả năng mở rộng ra toàn quốc và hướng tới xuất khẩu trực tuyến, đồng thời góp phần nâng cao giá trị văn hóa địa phương và sinh kế người dân”.
