Nhưng để cánh cửa ấy mở rộng, tài nguyên cần được kết nối bằng quy hoạch, cộng đồng và công nghệ những yếu tố có khả năng thay đổi diện mạo du lịch địa phương.
Tiềm năng lớn từ thiên nhiên và văn hóa bản địa
Sáng sớm, sương còn phủ trên dòng sông Giăng khi chúng tôi theo chân cán bộ Vườn quốc gia Pù Mát vào khu vực thác Khe Kèm. Nước thác trong vắt, bọt tung trắng xóa, còn hai bên là những tầng rừng nguyên sinh rậm rạp, nơi ẩn mình của hàng trăm loài thực vật và động vật quý hiếm. Chỉ trong bán kính vài trăm mét quanh chân thác đã ghi nhận hơn 361 loài thực vật được coi là “kho báu xanh”. Từ năm 2007 khi UNESCO công nhận khu dự trữ, nhiều đoàn nghiên cứu, du khách nước ngoài đã tìm đến tìm hiểu hệ động thực vật, trek rừng hoặc ghi hình tư liệu sinh thái.
Xa hơn một chút là Mường Lống, nơi những mảng sương trắng ôm lấy những vườn đào, vườn mận, phủ lên các khu sản xuất C5 của bà con một vẻ đẹp vừa mơ màng vừa trong trẻo. Người dân cho biết, vài năm trở lại đây, lượng khách ghé thăm tăng đáng kể, đặc biệt vào mùa hoa mận, hoa đào. Một số ngôi nhà sàn đã được cải tạo thành homestay xanh, tạo sinh kế ổn định cho nhiều hộ.
Xuống phía biển, “mảng xanh” của Nghệ An là hơn 82 km bờ biển. Trên triền cát Cửa Lò, những chuyến thuyền câu xa bờ trở về lúc bình minh luôn thu hút du khách. Gần hơn, các bãi biển Quỳnh Phú, Quỳnh Anh, Bãi Lữ, Cửa Hiền… nơi biển còn giữ được vẻ nguyên sơ đang trở thành “điểm check-in” của giới trẻ, mở ra triển vọng phát triển mô hình nghỉ dưỡng gắn với bảo tồn cảnh quan.
Không chỉ thiên nhiên, Nghệ An còn có “kho tàng xanh” là văn hóa bản địa. Ở bản Hoa Tiến (xã Châu Tiến), dưới mỗi nếp nhà sàn, tiếng lách cách khung cửi lại vang lên. Tấm thổ cẩm với những nét hoa văn độc đáo của phụ nữ Thái ở đây không chỉ là sản phẩm văn hóa mà còn là sản phẩm du lịch, giúp mỗi tháng bản đón hàng nghìn khách, nhất là vào dịp lễ hội. Tại bản Nưa (xã Con Cuông), những bữa cơm đón khách với xôi tím, cá mát nướng ống, canh măng chua… trở thành trải nghiệm không thể thiếu của du khách khi ghé vùng đệm Pù Mát. Bà Lô Thị Hoa, chủ Homestay Hoa Thụ cho biết: “Trước đây làm du lịch với tôi chỉ đơn giản là dọn nhà sàn sạch sẽ để bà con ghé chơi. Nhưng vài năm trở lại, khách đến nhiều, họ thích ở cùng người bản địa, thích nghe chuyện rừng, chuyện suối, thích ăn những món mình nấu. Cũng nhờ được tập huấn, tôi mới biết sắp mâm theo tiêu chuẩn, phân loại rác, giữ không gian xanh sạch cho khách. Làm đúng cách thì thu nhập ổn định hơn, mà mình cũng vui, vì thấy bản làng được nhiều người biết đến”.
Những dẫn chứng thực tế từ rừng, biển đến văn hóa cho thấy Nghệ An đang sở hữu một “địa tầng xanh” phong phú. Vấn đề là làm sao để những mạch nguồn này kết nối thành dòng chảy du lịch mạnh mẽ, hài hòa và bền lâu. Thạc sĩ Nguyễn Thị Trang Nhung, trong tham luận “Giải pháp phát triển sản phẩm du lịch xanh Nghệ An” tại hội thảo khoa học Kinh tế xanh Nghệ An giải pháp phát triển bền vững và an toàn trong bối cảnh mới diễn ra vào cuối tháng 11/2025, đã nhận định rằng chính sự đa dạng sinh thái – văn hóa từ Pù Mát, khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An đến hệ thống làng nghề, ẩm thực bản địa là “nền móng vàng” để tỉnh xây dựng những sản phẩm du lịch xanh mang bản sắc riêng, gắn với cộng đồng và bền vững theo thời gian. Đây là lợi thế hiếm có mà không phải địa phương nào cũng sở hữu.
Hướng đi mới từ quy hoạch, cộng đồng và công nghệ
Dù tiềm năng lớn, nhưng như nhiều chuyên gia khẳng định tại hội thảo mới đây, du lịch xanh Nghệ An đang đối diện với những nút thắt cần tháo gỡ. Các chuyến khảo sát tại bản Nưa, bản Khe Rạn, bản Hoa Tiến, Mường Lống cho thấy hạ tầng vẫn là điểm nghẽn lớn nhất: nhiều tuyến đường vào khu du lịch còn nhỏ hẹp; biển chỉ dẫn thiếu đồng bộ; dịch vụ lưu trú, ăn uống chưa đạt chuẩn. Một số dự án du lịch tại Thanh Chương, Nghi Lộc chậm tiến độ khiến không gian phát triển du lịch xanh bị đứt gãy, khó tạo chuỗi trải nghiệm liền mạch.
Vấn đề nguồn nhân lực cộng đồng cũng được xem là thách thức. Nhiều hộ dân làm du lịch chưa nắm được kỹ năng vận hành homestay, chưa quen phục vụ khách theo chuẩn xanh; công tác bảo vệ môi trường, phân loại rác, xử lý nước thải còn nhiều hạn chế. Đúng như nhận định tại hội thảo: cộng đồng là chủ thể, nhưng đang thiếu công cụ để trở thành chủ thể một cách thực sự. Từ thực tiễn ấy, Nghệ An đang định hình hướng đi mới, với ba trụ cột then chốt, đó là quy hoạch – cộng đồng – công nghệ.
Trước hết, tỉnh đang xây dựng bộ tiêu chí du lịch xanh Nghệ An, dựa trên đánh giá khoa học về hạ tầng, môi trường, dịch vụ, năng lực cộng đồng và yếu tố văn hóa – bản sắc. Khi bộ tiêu chí được đưa vào áp dụng, các cơ sở lưu trú, điểm du lịch, bản cộng đồng sẽ có tiêu chuẩn để nâng cấp mô hình; doanh nghiệp có khung tham chiếu khi đầu tư; cơ quan quản lý có công cụ giám sát và cấp chứng nhận “du lịch xanh”.
Về hạ tầng, giai đoạn 2021 – 2025, Nghệ An đã nâng cấp hơn 2.659 km đường giao thông nông thôn, tạo điều kiện kết nối thuận lợi đến các điểm du lịch miền núi. Các hạng mục như nhà vệ sinh sinh thái, biển chỉ dẫn song ngữ, điểm thu gom rác, đường dạo ven sông, ven thác, chiếu sáng bằng năng lượng mặt trời đang được đẩy nhanh tại nhiều địa phương.
Song song, tỉnh xác định cộng đồng là trung tâm của du lịch xanh. Nhiều lớp tập huấn đã được tổ chức tại bản Nưa, bản Xiềng, bản Hoa Tiến về kỹ năng đón khách, xây dựng sản phẩm trải nghiệm, quản lý homestay, gìn giữ môi trường. Những thay đổi bước đầu đã xuất hiện: Phụ nữ Thái ở Hoa Tiến biết thiết kế tour trải nghiệm dệt; người dân bản Nưa chủ động làm mới mô hình lưu trú, cải thiện bữa ăn, tạo sản phẩm lưu niệm; thanh niên nhiều bản tham gia làm hướng dẫn viên.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng. Nhiều đề xuất đã được đưa ra: xây dựng bản đồ số du lịch xanh Nghệ An; xây dựng hệ thống đặt phòng – thanh toán không tiền mặt; ứng dụng AI phân tích luồng khách; quản lý rác thải bằng cảm biến; giám sát môi trường tại các khu du lịch sinh thái bằng thiết bị IoT. Những công cụ này không chỉ nâng cao trải nghiệm du khách mà còn giúp cơ quan quản lý theo dõi chất lượng môi trường theo thời gian thực.
Đặc biệt, mô hình liên kết “5 nhà” – Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà dân – Nhà đầu tư – Nhà báo – đang được xem là chìa khóa tạo đột phá. Nhà nước định hướng; nhà khoa học cung cấp luận cứ; cộng đồng tham gia trực tiếp; doanh nghiệp mang đến công nghệ và vốn; báo chí lan tỏa câu chuyện xanh. Nhờ sự đồng hành của doanh nghiệp, nhiều mô hình homestay – farmstay – eco-lodge bước đầu hình thành tại Mường Lống, Quỳ Châu, Con Cuông.
Khi quy hoạch được định hướng rõ, cộng đồng được trao năng lực, công nghệ được vận dụng đúng chỗ, du lịch xanh Nghệ An hoàn toàn có thể cất cánh, trở thành một trụ cột phát triển mới – không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn tạo sinh kế dài hạn, gìn giữ thiên nhiên và văn hóa bản địa. PGS-TS Phạm Hồng Long, Trường Đại học Khoa học, Xã hội và Nhân văn Hà Nội nhấn mạnh: “Chìa khóa của sự phát triển du lịch xanh Nghệ An nằm ở quy hoạch đồng bộ và một bộ tiêu chí đủ rõ, đủ khả thi và đủ sức khuyến khích doanh nghiệp cộng đồng chuyển đổi xanh. Du lịch xanh không thể dựa vào tự nhiên sẵn có. Nó phải dựa vào con người – những người trực tiếp tạo nên trải nghiệm và gìn giữ bản sắc. Vì vậy, đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực cộng đồng và chuẩn hóa chất lượng dịch vụ là yêu cầu cấp thiết”.
