Kịch bản ứng phó 'siêu El Nino' đang đến gần

Nguồn nước hiện vẫn trong tầm kiểm soát

Dù trạng thái El Nino đã chính thức xuất hiện từ tháng 6/2026, bức tranh nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp hiện nay vẫn chưa xuất hiện những dấu hiệu đáng lo ngại. Theo đánh giá của Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, lượng mưa từ đầu năm đến nay nhìn chung thiếu hụt so với trung bình nhiều năm, song nhờ công tác chỉ đạo, điều tiết nguồn nước hiệu quả, tiết kiệm nên các hồ chứa vẫn duy trì được mức tích trữ tương đối khả quan.

“Lượng nước trong các hồ chứa hiện ở mức cao hơn trung bình nhiều năm, đặc biệt tại khu vực Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ, là các nơi mùa khô còn tiếp tục kéo dài đến tháng 8, tháng 9, cao hơn từ 3 đến 5%”, ông Nguyễn Mạnh Hùng - Trưởng phòng Quản lý vận hành công trình và tưới tiêu - Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thông tin. Tuy mức nước trữ tăng không nhiều về tỷ lệ, nhưng lại có ý nghĩa rất quan trọng trong bối cảnh El Nino đã hình thành và được dự báo ngày càng tác động mạnh.

Cũng theo ông Hùng, từ đầu năm đến nay, một số khu vực thuộc Bắc Trung Bộ, Trung Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ xuất hiện hạn hán, thiếu nước cục bộ. Tuy nhiên quy mô ảnh hưởng chỉ chiếm khoảng 0,1 đến 0,2% diện tích gieo trồng, được đánh giá là rất thấp.

Tình hình xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long cũng ở mức tương đương trung bình nhiều năm, hiện đã qua đỉnh và không gây thiệt hại cho sản xuất do các hệ thống công trình thủy lợi được đầu tư trong nhiều năm qua, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long với các công trình kiểm soát mặn quy mô lớn, đang phát huy vai trò quan trọng trong bảo vệ sản xuất và đời sống dân sinh.

“Hiện nay, chỉ còn khu vực Trung Bộ vẫn đang trong mùa khô, các vùng còn lại trên cả nước đã bước vào mùa mưa. Vì vậy, nguy cơ trước mắt đối với nhiều địa phương là ngập úng nhiều hơn là hạn hán”, ông Hùng nhấn mạnh.

Theo các tính toán của các địa phương và cơ quan chuyên môn, vụ hè thu năm nay dự báo có khoảng 5.000 đến 8.000 ha tại Bắc Trung Bộ và khoảng 3.000 ha tại Nam Trung Bộ có nguy cơ thiếu nước. Tuy nhiên, đây là con số dự báo phục vụ công tác chuẩn bị ứng phó, không phải số liệu thiệt hại.

Ông Hùng nhấn mạnh: “Khi chúng tôi dự báo con số này, các địa phương cần phải chuẩn bị phương án để ứng phó. Tôi lưu ý đây không phải số liệu thiệt hại, nếu có giải pháp ứng phó và chủ động được thì thiệt hại sẽ không xảy ra”.

Nguy cơ “siêu El Nino” cuối năm 2026

Điều khiến các cơ quan quản lý đặc biệt quan tâm hiện nay nằm ở giai đoạn cuối năm 2026 và đầu năm 2027.

Theo các dữ liệu được Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi tổng hợp từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Tổ chức Khí tượng Thế giới cùng nhiều tổ chức khí tượng quốc tế khác, El Nino được dự báo tiếp tục mạnh dần từ tháng 8 và có thể đạt cường độ rất mạnh trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12/2026.

“Khoảng tháng 10 đến 12, El Nino xảy ra rất mạnh, có thể ví là ‘siêu El Nino’, xác suất là 63% và có khả năng kéo dài đến năm 2027”, ông Nguyễn Mạnh Hùng cho biết.

Dù vậy, cơ quan chuyên môn vẫn thận trọng trong đánh giá mức độ tác động cụ thể bởi còn phụ thuộc rất lớn vào diễn biến mùa mưa sắp tới.

Theo ông Hùng, lượng nước tích trữ tại các hồ chứa cũng như dòng chảy từ thượng nguồn đổ về Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa mưa năm nay sẽ quyết định đáng kể tới mức độ ảnh hưởng của El Nino đối với sản xuất nông nghiệp trong vụ đông xuân tới.

“Đến bây giờ chúng tôi khẳng định là El Nino sẽ gây ảnh hưởng, còn tác động như thế nào thì chưa xác định cụ thể được, bởi trước mắt chúng ta là cả một mùa mưa”, ông Hùng nhận định.

Dự kiến trong tháng 9, cơ quan chuyên môn sẽ có những thông tin dự báo sớm hơn. Đến khoảng tháng 10 và 11, mức độ ảnh hưởng tại từng khu vực, từng vùng sản xuất sẽ được xác định tương đối cụ thể để các địa phương chủ động triển khai các giải pháp ứng phó phù hợp.

Bài học từ những đợt El Nino mạnh trong lịch sử

Để hình dung rõ hơn về những rủi ro có thể xảy ra, chuyên gia thủy lợi Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ những đợt El Nino lớn từng tác động tới Việt Nam.

Tại khu vực Bắc Trung Bộ, đợt El Nino giai đoạn 2019-2020 đã ảnh hưởng khoảng 27.000 ha sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên mức độ thiệt hại vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều địa phương thuộc Nam Trung Bộ.

Trong giai đoạn 2015-2016, có thời điểm Nam Trung Bộ ghi nhận hơn 120.000 ha bị ảnh hưởng bởi hạn hán. Đặc biệt tại Ninh Thuận, cuối mùa mưa năm 2015, lượng nước tích trữ tại các hồ chứa chỉ đạt khoảng 30% dung tích thiết kế, gây ảnh hưởng nặng đến sản xuất nông nghiệp.

Khi đó, nhiều diện tích sản xuất nông nghiệp buộc phải dừng hoặc lùi thời vụ để ưu tiên nguồn nước phục vụ sinh hoạt và chăn nuôi. Có những khu vực phải dừng sản xuất tới ba vụ liên tiếp.

Theo ông Hùng, kinh nghiệm thực tế cho thấy El Nino kéo dài nguy hiểm hơn El Nino có cường độ mạnh nhưng diễn ra trong thời gian ngắn.

“Thực tế với kinh nghiệm của chúng tôi, El Nino mạnh không sợ bằng El Nino dài, vì dài thì nó bị lũy tích, năm nay thiếu hụt nước rồi năm sau lại tiếp tục thiếu hụt thêm, sẽ thành thiếu hụt rất nhiều”, ông Hùng phân tích.

Tại Tây Nguyên, El Nino giai đoạn 2015-2016 cũng để lại những tác động rất nặng nề. Riêng vụ đông xuân năm 2016 có gần 180.000 ha bị thiệt hại, chủ yếu là cây cà phê và hồ tiêu.

Nguyên nhân xuất phát từ đặc điểm khu vực này còn phụ thuộc lớn vào nước trời. Hệ thống thủy lợi hiện mới đáp ứng được chưa tới 30% diện tích gieo trồng, khiến sản xuất rất nhạy cảm trước các đợt thiếu mưa kéo dài.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, những đợt xâm nhập mặn lịch sử giai đoạn 2015-2016, 2019-2020 và 2023-2024 cũng để lại nhiều bài học quan trọng. Nếu năm 2016 có hơn 400.000 ha lúa và khoảng 30.000 ha cây ăn trái bị ảnh hưởng, thiệt hại thì đến năm 2020, diện tích thiệt hại giảm xuống còn khoảng 58.000 ha nhờ công tác dự báo và điều hành hiệu quả hơn. Đến năm 2024, thiệt hại gần như không đáng kể.

Theo ông Hùng, một trong những giải pháp phát huy hiệu quả rõ nét là điều chỉnh thời vụ sản xuất trên cơ sở dự báo sớm diễn biến xâm nhập mặn, giúp nhiều diện tích lúa được thu hoạch trước thời điểm mặn lên cao.

Chủ động từ dự báo đến tổ chức sản xuất

Từ kinh nghiệm thực tiễn, ngành thủy lợi đã xây dựng các kịch bản nền cho từng vùng sản xuất nhằm ứng phó với các cấp độ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn khác nhau.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, các kịch bản nền được xây dựng tương ứng với các tình huống nguồn nước trung bình (ví dụ giai đoạn 2025 – 2026), ít nước (2015-2016) hoặc rất ít nước (2019-2020). Trên cơ sở theo dõi diễn biến nguồn nước thực tế tại các lưu vực sông, cơ quan chuyên môn sẽ nhanh chóng xác định mức độ rủi ro của từng khu vực để đưa ra các cảnh báo và giải pháp phù hợp.

Tương tự, tại Trung Bộ và Tây Nguyên, việc tính toán được thực hiện dựa trên lượng nước tích trữ cuối mùa mưa tại các hồ chứa, dự báo lượng mưa, nắng nóng và bốc hơi nhằm xác định nguy cơ hạn hán cho từng địa phương.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, công tác chỉ đạo điều hành hiện đã được chuẩn hóa theo quy trình được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt, phân định rõ các hành động trước, trong và sau thiên tai. Trọng tâm các hành động trước là tăng cường dự báo, truyền thông, điều chỉnh cơ cấu sản xuất phù hợp với khả năng nguồn nước và hướng dẫn người dân chủ động ứng phó.

Trong trường hợp hạn hán xảy ra nghiêm trọng, việc phân phối nước sẽ được ưu tiên cho sinh hoạt, chăn nuôi và các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao rồi mới đến cây trồng ngắn ngày, giá trị thấp hơn.

Với xác suất 63% xuất hiện “siêu El Nino” từ cuối năm nay, điều quan trọng nhất lúc này là tận dụng tối đa khoảng thời gian còn lại của mùa mưa để tích trữ nguồn nước, hoàn thiện các kịch bản ứng phó và chuẩn bị sẵn sàng cho những diễn biến có thể kéo dài sang năm 2027.