Thiết lập nền tảng thể chế cho chính quyền địa phương thời kỳ đổi mới
Cuối những năm 1980, khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới toàn diện, những hạn chế của mô hình quản lý hành chính bao cấp ngày càng bộc lộ rõ. Thực tiễn phát triển đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế, đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của các cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, trong đó có HĐND các cấp.
Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 1989 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử tổ chức chính quyền địa phương. Lần đầu tiên, Thường trực HĐND được hình thành, cùng các chức danh Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND, tạo cơ sở pháp lý để HĐND hoạt động thường xuyên, liên tục và chuyên nghiệp hơn, thay vì chỉ tập trung vào các kỳ họp như trước.
Trong bối cảnh đó, HĐND tỉnh Nghệ Tĩnh Khóa XII (1989–1991) không chỉ thực hiện tốt chức năng quyết định và giám sát trong điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, mà còn ghi dấu ấn bằng một quyết sách có ý nghĩa lịch sử: kiến nghị và tổ chức thực hiện việc tách tỉnh Nghệ Tĩnh thành Nghệ An và Hà Tĩnh theo Nghị quyết của Quốc hội năm 1991. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh địa giới hành chính, mà còn mở ra không gian phát triển mới, tạo điều kiện để mỗi địa phương phát huy tiềm năng, lợi thế riêng trong giai đoạn đổi mới.
Từ dấu mốc này, HĐND tỉnh Nghệ An bước vào chặng đường phát triển trong khuôn khổ thể chế mới. Qua các nhiệm kỳ Khóa XIII (1994–1999) và Khóa XIV (1999–2004), tổ chức bộ máy và phương thức hoạt động của HĐND từng bước được chuẩn hóa theo các quy định của pháp luật. Thường trực HĐND hoạt động ngày càng hiệu quả; các Ban của HĐND tỉnh được kiện toàn, trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác thẩm tra, giám sát và kiến nghị chính sách.
Hoạt động nghị trường trong giai đoạn này từng bước chuyển từ nặng về quản lý hành chính sang quyết nghị chính sách phát triển. Nghị quyết HĐND không chỉ dừng lại ở việc thông qua kế hoạch, ngân sách hàng năm mà còn mở rộng sang các chủ trương, cơ chế phát triển kinh tế – xã hội, đầu tư kết cấu hạ tầng, quản lý đất đai, bảo vệ rừng, phát triển miền núi, giải quyết việc làm và bảo đảm an sinh xã hội. Cùng với đó, chức năng giám sát được mở rộng cả về phạm vi và chiều sâu, đi vào những lĩnh vực then chốt của quản lý nhà nước ở địa phương.
Trên nền tảng thể chế được thiết lập, HĐND tỉnh Nghệ An Khóa XV (2004–2011) đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ cả về quy mô hoạt động và chất lượng nghị quyết. Trong toàn nhiệm kỳ, HĐND tỉnh tổ chức 19 kỳ họp, ban hành 358 nghị quyết, trong đó phần lớn là nghị quyết quy phạm pháp luật, bao phủ hầu hết các lĩnh vực phát triển của tỉnh.
Hoạt động giám sát trong giai đoạn này được tổ chức bài bản, có chiều sâu, với hơn 120 cuộc giám sát chuyên đề về quản lý ngân sách, đầu tư xây dựng cơ bản, đất đai – môi trường, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, thực hiện chính sách dân tộc và các chương trình mục tiêu quốc gia. Giám sát không chỉ dừng ở việc “nghe báo cáo”, mà từng bước đi vào phân tích nguyên nhân, chỉ rõ trách nhiệm và kiến nghị giải pháp khắc phục, góp phần chấn chỉnh kỷ luật, kỷ cương trong quản lý nhà nước.
Hoạt động nghị trường ngày càng chuyên nghiệp
Bước sang các nhiệm kỳ Khóa XVI (2011–2016) và Khóa XVII (2016–2021), yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động tiếp tục được đặt ra ở mức cao hơn. Các phiên chất vấn và trả lời chất vấn được duy trì thường xuyên tại kỳ họp, tập trung vào những vấn đề bức xúc, nổi cộm mà cử tri quan tâm. Việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do HĐND bầu được thực hiện nghiêm túc, đúng quy định của Quốc hội, tạo áp lực tích cực đối với trách nhiệm cá nhân và góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ lãnh đạo.
Hoạt động TXCT, tiếp công dân, theo dõi và đôn đốc giải quyết kiến nghị ngày càng được chú trọng, từng bước đi vào nền nếp, trở thành cầu nối trực tiếp giữa HĐND và Nhân dân. Thông tin về hoạt động nghị trường được công khai rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng và nền tảng số, góp phần nâng cao tính minh bạch và tăng cường giám sát xã hội. Chính trong giai đoạn này, tư duy giám sát của HĐND tỉnh đã có bước chuyển rõ rệt, từ “phát hiện vấn đề” sang “theo dõi đến cùng việc thực hiện”.
Từ thực tiễn hoạt động trong giai đoạn này, nguyên Ủy viên Thường trực HĐND tỉnh Nghệ An Trần Văn Mão nhận định: đây là thời kỳ đánh dấu bước chuyển quan trọng về chất lượng hoạt động giám sát. Theo đó, HĐND tỉnh đã từng bước khắc phục tình trạng giám sát hình thức, tăng cường chất vấn, giải trình và đặc biệt là theo dõi chặt chẽ việc thực hiện các kết luận sau giám sát. Cách làm này không chỉ nâng cao trách nhiệm của các cơ quan chịu giám sát, mà còn góp phần củng cố niềm tin của cử tri đối với hoạt động của HĐND.
Trên nền tảng những chuyển biến đó, hoạt động của HĐND tỉnh tiếp tục phát triển theo chiều sâu, với những dấu ấn đổi mới rõ nét hơn trong nhiệm kỳ Khóa XVIII (2021–2026). Ngay từ đầu nhiệm kỳ, HĐND tỉnh đã thực hiện những bước đi có tính đột phá về tổ chức và phương thức hoạt động. Lần đầu tiên, Trưởng các Ban của HĐND tỉnh được bố trí hoạt động chuyên trách, thay cho cơ cấu chủ yếu kiêm nhiệm ở các nhiệm kỳ trước, qua đó nâng cao tính chuyên nghiệp, chiều sâu và hiệu quả trong công tác thẩm tra, giám sát và đề xuất chính sách.
Đảng đoàn HĐND tỉnh đã lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng và ban hành Đề án “Nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động HĐND tỉnh Nghệ An Khóa XVIII”, tạo khuôn khổ đổi mới toàn diện từ tổ chức bộ máy, quy trình kỳ họp, phương thức giám sát đến hoạt động TXCT và theo dõi dân nguyện.
Một dấu ấn nổi bật là việc triển khai “kỳ họp không giấy”, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài liệu, đăng ký phát biểu và biểu quyết. Nhờ đổi mới đồng bộ quy trình tổ chức, thời gian kỳ họp thường lệ được rút ngắn từ 3 ngày xuống còn 2 ngày, nhưng hàm lượng thảo luận, chất vấn và quyết nghị lại được nâng lên rõ rệt, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nghị trường và tính chuyên nghiệp của đại biểu.
Từ thực tiễn hiện nay, tại Tọa đàm kỷ niệm 78 năm Ngày bầu cử đầu tiên HĐND tỉnh Nghệ An (năm 2024), Phó Chủ tịch Thường trực HĐND tỉnh Nguyễn Nam Đình khẳng định: truyền thống và kinh nghiệm trong tám thập niên qua là nền tảng quan trọng để HĐND tỉnh Khóa XVIII tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động. Trước yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao, HĐND tỉnh cần tập trung nâng tầm chất lượng tổ chức kỳ họp, tăng cường giám sát, chất vấn, giải trình và đẩy mạnh chuyển đổi số, đáp ứng tốt hơn sự tin tưởng của cử tri và Nhân dân.
Hoạt động giám sát chuyên đề trong nhiệm kỳ này được triển khai quyết liệt, có trọng tâm, trọng điểm, đặc biệt chú trọng việc “đeo bám đến cùng” các kết luận giám sát, chất vấn và giải trình. Nhiều vấn đề tồn tại kéo dài, như: cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, dự án treo, dự án chậm tiến độ, quản lý khoáng sản, đầu tư công đã được đưa ra giải trình công khai, xác định rõ lộ trình và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.
Đáng chú ý, nhiều kiến nghị sau giám sát của HĐND tỉnh đã được Ban Thường vụ Tỉnh ủy tiếp thu, thể chế hóa thành các nghị quyết, chỉ thị quan trọng, qua đó tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý điều hành trên địa bàn tỉnh.
Tính đến tháng 9/2025, HĐND tỉnh Khóa XVIII đã tổ chức 32 kỳ họp, trong đó có 23 kỳ họp chuyên đề, thông qua 523 nghị quyết... Những con số này không chỉ phản ánh cường độ hoạt động cao, mà còn cho thấy rõ vai trò quyết định và giám sát của HĐND tỉnh trong giai đoạn Nghệ An đang chuyển mình mạnh mẽ.
Nhìn lại chặng đường xây dựng và phát triển của HĐND tỉnh, tại Tọa đàm kỷ niệm 78 năm Ngày bầu cử đầu tiên (năm 2024), Phó Chủ tịch HĐND tỉnh Nguyễn Như Khôi nhấn mạnh: tám thập niên qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự ủng hộ của Nhân dân, HĐND tỉnh Nghệ An đã không ngừng khẳng định vai trò của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Trong chiến tranh cũng như thời kỳ hòa bình, đổi mới, HĐND tỉnh luôn đồng hành cùng hệ thống chính trị và Nhân dân, kịp thời ban hành các quyết sách quan trọng, góp phần xây dựng hậu phương vững chắc, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao đời sống Nhân dân.
Trải qua 80 năm hình thành và phát triển, có thể khẳng định: lịch sử HĐND tỉnh Nghệ An là hành trình bền bỉ của một thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương, luôn gắn bó mật thiết với Nhân dân và sự nghiệp cách mạng của tỉnh. Từ những quyết nghị trong khói lửa chiến tranh đến những quyết sách trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, HĐND tỉnh kiên định nguyên tắc "Đảng lãnh đạo – Nhà nước quản lý – Nhân dân làm chủ", đồng thời không ngừng tự đổi mới để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, với khát vọng đưa Nghệ An trở thành tỉnh khá của cả nước, là cực tăng trưởng quan trọng của khu vực Bắc Trung Bộ, HĐND tỉnh tiếp tục được kỳ vọng là nơi kết tinh trí tuệ, bản lĩnh và niềm tin của cử tri; là điểm tựa thể chế để những quyết sách lớn được hình thành, giám sát chặt chẽ và đi vào cuộc sống, góp phần xây dựng Nghệ An phát triển nhanh, bền vững và toàn diện.
Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh HOÀNG NGHĨA HIẾU
Diệp Anh
