Liên hoan văn nghệ, Giải thể thao các dân tộc thiểu số gắn với Chợ phiên “Mường Chiêng Ngam” năm 2026 không chỉ là ngày hội giao lưu, gặp gỡ mà còn là dịp để đồng bào các dân tộc xã Châu Tiến tìm về cội nguồn, tôn vinh và tiếp nối những giá trị văn hóa được cha ông trao truyền qua bao thế hệ.
Nơi núi rừng lưu giữ chuyện xưa
Có những vùng đất, chỉ cần nhắc đến tên gọi đã gợi lên trong lòng người biết bao câu chuyện. Mường Chiêng Ngam là một vùng đất như thế. Nằm giữa miền sơn cước phía Tây Nghệ An, Châu Tiến được thiên nhiên ban tặng những dãy núi xanh, những thung lũng thanh bình, những bản làng người Thái nép mình bên ruộng đồng, nương rẫy. Nơi đây, thiên nhiên và con người đã cùng nhau tạo nên một không gian văn hóa riêng biệt, vừa mộc mạc, gần gũi, vừa chứa đựng những giá trị lịch sử, tâm linh sâu sắc.
Nhắc đến Châu Tiến, không thể không nhắc đến Hang Bua, danh thắng được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1997. Trong tiếng Thái, Hang Bua còn gọi là Thẩm Bua, nghĩa là Hang Sen, được ví như đóa sen khổng lồ ẩn mình trong núi đá Phà Én. Những vách đá dựng đứng, cửa hang sâu và các khối thạch nhũ kỳ thú tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa huyền ảo. Không chỉ lưu giữ dấu ấn của thiên nhiên, Hang Bua còn gắn với truyền thuyết về chuyện tình chàng Tao Khun Tinh và nàng Ni, được người Thái ở Mường Chiêng Ngam truyền kể qua nhiều thế hệ. Giữa những hình tượng thạch nhũ gợi liên tưởng đến cuộc sống con người, câu chuyện tình ấy góp thêm sắc màu huyền thoại, gửi gắm khát vọng về tình yêu và hạnh phúc của người xưa.
Trong không gian văn hóa ấy, đền Chiêng Ngam gắn với tín ngưỡng tưởng nhớ ba vị Thành hoàng Xiêu Bọ, Xiêu Ké và Xiêu Luông, những bậc tiền nhân được Nhân dân tôn kính vì công lao khai phá, lập nên các bản mường. Theo truyền thuyết địa phương, các vị đã góp phần đặt nền móng cho cuộc sống cộng đồng ở vùng đất này. Từ danh thắng Hang Bua đến đền Chiêng Ngam, cảnh sắc núi rừng và ký ức về nguồn cội hòa quyện, tạo nên chiều sâu văn hóa rất riêng của Châu Tiến.
Trải qua những thăng trầm của lịch sử, các thế hệ người Thái
vẫn gìn giữ phong tục tưởng nhớ người có công khai bản, lập mường, gửi gắm trong những nghi lễ truyền thống ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình no ấm, bản mường bình yên. Trong những hình ảnh ghi lại trước ngày hội, có người tỉ mỉ lau chùi đồ thờ, quét dọn sân đền, có những người thành kính dâng hương trong không gian trang nghiêm. Những việc làm lặng lẽ ấy gợi nhắc sự trân trọng với cội nguồn, để việc gìn giữ di sản bắt đầu từ những hành động gần gũi nhất. Điều đáng quý là những giá trị ấy không chỉ nằm trong những câu chuyện của người cao tuổi, trong mái đền cổ hay các nghi lễ thiêng liêng. Chúng vẫn hiện hữu trong nếp sống, tiếng nói, trang phục, lời ca, điệu múa và cách người dân đối đãi với nhau, với thiên nhiên, với quê hương mình. Bởi vậy, trở về Mường Chiêng Ngam không chỉ là một chuyến đi giữa miền non nước. Đó còn là hành trình tìm về những lớp trầm tích văn hóa, nơi mỗi tên núi, tên bản, mỗi phong tục đều mang theo một phần ký ức của cộng đồng.
Khi tiếng hát bản mường ngân lên
Với đồng bào Thái, văn hóa không phải điều gì xa vời. Văn hóa hiện hữu trong cuộc sống thường ngày, từ mái nhà sàn, khung cửi dệt vải, tiếng nói của ông bà, đến những câu hát, điệu múa trong ngày vui của bản. Không khí chuẩn bị ngày hội hiện lên qua những lá cờ, băng rôn chào mừng trên đường bản và sân khấu dưới chân núi, nơi họa tiết thổ cẩm được đưa vào trang trí như một lời giới thiệu về bản sắc địa phương. Trong không gian ấy, Liên hoan văn nghệ các dân tộc thiểu số xã Châu Tiến năm 2026 mang một ý nghĩa đặc biệt. Ngày hội có sự góp mặt của các đội văn nghệ đến từ 11 bản, cùng những tiết mục của các trường học trên địa bàn. Những lời ca về Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước; những làn điệu dân ca, dân vũ; những bộ trang phục truyền thống cùng hội tụ trong không gian văn nghệ tại Hang Bua.
Giá trị của Liên hoan không chỉ nằm ở những tiết mục biểu diễn hay, những giải thưởng được trao, mà còn ở sự hiện diện của chính người dân trên sân khấu văn hóa quê hương mình. Một làn điệu dân ca có sức sống lâu bền khi vẫn được cất lên từ tiếng hát của đồng bào; một điệu múa truyền thống được tiếp nối khi lớp trẻ học theo nhịp múa của ông bà, cha mẹ; một bộ trang phục dân tộc càng thêm ý nghĩa khi được nâng niu như một phần bản sắc của chính mình.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, những cuộc liên hoan như thế càng trở nên cần thiết. Đó không chỉ là dịp biểu diễn để người khác thưởng thức, mà còn là cơ hội để cộng đồng tự nhìn lại, trân trọng và tiếp nối di sản của mình. Và có lẽ, điều đẹp nhất của ngày hội chính là khi những thế hệ khác nhau cùng gặp nhau trong một không gian văn hóa: người cao tuổi trao truyền, lớp trẻ học hỏi, trẻ em được chứng kiến và dần hình thành niềm tự hào về cội nguồn dân tộc.
Chợ phiên Mường Chiêng Ngam – nơi sản vật kể chuyện bản làng
Nếu tiếng hát, điệu múa là tâm hồn của ngày hội thì Chợ phiên “Mường Chiêng Ngam” lại mang đến sắc màu của lao động, sinh kế và đời sống thường ngày. Mỗi gian hàng như một góc nhỏ của bản làng, thể hiện nét riêng trong văn hóa và nếp sống đồng bào Thái. Giữa những tấm thổ cẩm rực rỡ hoa văn, sản phẩm thủ công, nông sản và món ăn dân tộc, những người phụ nữ trong trang phục truyền thống góp thêm sắc màu gần gũi, tươi vui cho chợ phiên. Hình ảnh những chiếc lồng tre đan thủ công được mang theo giữa dòng người cũng gợi nhắc sự khéo léo và những sinh hoạt thân thuộc nơi bản mường.
Mỗi sản phẩm ở chợ phiên đều mang theo một câu chuyện. Đường nét, hoa văn trên tấm thổ cẩm là kết tinh của đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm trao truyền qua nhiều thế hệ phụ nữ Thái; món ăn truyền thống lưu giữ hương vị núi rừng, tập quán chế biến và nét đẹp ứng xử trong gia đình, cộng đồng; còn những sản vật địa phương gửi gắm niềm tự hào về thành quả lao động. Bởi vậy, chợ phiên không chỉ là nơi giới thiệu, trao đổi sản phẩm mà còn là dịp để người dân kể về văn hóa của chính mình, để du khách cảm nhận hồn cốt bản làng qua những điều bình dị.
Chợ phiên vì thế không chỉ là nơi gặp gỡ giữa người mua và người bán. Đó còn là nơi gặp gỡ giữa truyền thống và hiện đại, giữa người dân bản địa với du khách, giữa những giá trị văn hóa lâu đời với cơ hội phát triển kinh tế hôm nay. Đặc biệt, việc gắn hoạt động trưng bày sản phẩm với quảng bá danh thắng Hang Bua và du lịch cộng đồng bản Hoa Tiến mở ra một hướng đi có ý nghĩa đối với địa phương: lấy bản sắc văn hóa làm nền tảng, lấy chính người dân làm chủ thể để phát triển du lịch và sinh kế bền vững.
Một chuyến du lịch sẽ trở nên đáng nhớ hơn khi du khách không chỉ ngắm cảnh, chụp ảnh, mà còn được hiểu về con người, thưởng thức hương vị bản địa, tìm hiểu nghề truyền thống và cảm nhận sự chân tình, mến khách của đồng bào. Khi ấy, văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn có thêm điều kiện để phát triển, tạo ra giá trị thiết thực cho chính cộng đồng đang bảo tồn nó.
Những trò chơi dân gian – sức sống của cộng đồng
Bên cạnh liên hoan văn nghệ và chợ phiên, Giải thể thao các dân tộc thiểu số góp thêm không khí sôi nổi cho ngày hội. Dưới những vách núi đá vôi hùng vĩ của Hang Bua, sân bóng chuyền trở thành điểm hẹn giao lưu đầy hào hứng; môn bắn nỏ và những môn thể thao truyền thống khác gợi nhớ sự khéo léo, dẻo dai của cư dân miền núi. Đẩy gậy, đi cà kheo, tung còn, kéo co cùng bóng chuyền nam, nữ không chỉ tạo nên những cuộc tranh tài hấp dẫn mà còn kết nối người dân các bản trong tinh thần đoàn kết, sẻ chia.
Có những môn thể thao bắt nguồn từ lao động, sản xuất và đời sống lâu đời của cư dân miền núi. Qua thời gian, chúng trở thành trò chơi, thành hoạt động giao lưu, thành một phần ký ức của tuổi thơ và những ngày hội bản mường. Giữa tiếng cổ vũ, niềm vui của người thắng cuộc và sự động viên dành cho người chưa giành chiến thắng, điều đọng lại không chỉ là kết quả thi đấu. Đó còn là tình cảm gắn bó giữa những người cùng chung bản làng, quê hương. Giữ gìn các môn thể thao truyền thống, vì thế, cũng là gìn giữ một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi con người được gặp gỡ, sẻ chia và xích lại gần nhau hơn.
Giữ hồn bản sắc để bản mường vươn xa
Điều làm nên giá trị của một ngày hội văn hóa không chỉ nằm ở quy mô tổ chức, số lượng tiết mục hay sự phong phú của các gian hàng. Từ con đường treo cờ đón khách, sân khấu mang họa tiết thổ cẩm, đến khoảng sân thể thao và khuôn viên thờ tự được gìn giữ, có thể cảm nhận sự gặp gỡ giữa thiên nhiên, văn hóa và đời sống cộng đồng. Giá trị sâu xa hơn chính là những gì ngày hội để lại trong nhận thức, tình cảm và hành động của cộng đồng sau khi tiếng hát đã lắng xuống, những cuộc thi đã khép lại. Châu Tiến là vùng đất có đông đồng bào dân tộc Thái sinh sống, với kho tàng văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú. Việc tổ chức Liên hoan văn nghệ, Giải thể thao các dân tộc thiểu số gắn với Chợ phiên “Mường Chiêng Ngam” cũng là hoạt động cụ thể triển khai Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Từ chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, những giá trị văn hóa truyền thống được quan tâm gìn giữ, tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và phát huy trong cuộc sống. Qua đó, văn hóa không chỉ là di sản của quá khứ mà còn trở thành nguồn lực thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào.
Nhưng bảo tồn văn hóa không chỉ là phục dựng một nghi lễ, tổ chức một lễ hội hay trưng bày một sản phẩm. Bảo tồn còn là làm sao để tiếng nói dân tộc tiếp tục hiện diện trong mỗi gia đình; để những làn điệu dân ca vẫn được lớp trẻ yêu thích; để nghề dệt thổ cẩm có người nối nghiệp; để những tri thức dân gian, phong tục đẹp không bị lãng quên; và để chính đồng bào được thụ hưởng những giá trị từ di sản của mình.
Đó cũng là điều đặt ra đối với công tác bảo tồn văn hóa ở miền Tây Nghệ An hôm nay: phải gắn việc giữ gìn di sản với đời sống thực tế, với phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống của người dân. Bởi văn hóa chỉ thực sự có sức sống bền vững khi được cộng đồng trân trọng, tự nguyện gìn giữ và tiếp tục sáng tạo trong cuộc sống đương đại. Không thể giữ hồn bản mường chỉ bằng những tư liệu lưu trữ hay hình ảnh trưng bày. Hồn bản mường phải được nuôi dưỡng trong chính cuộc sống của người dân, trong tình yêu quê hương và niềm tự hào của mỗi thế hệ.
Ngày hội Mường Chiêng Ngam đã mang đến cho Châu Tiến một không gian đậm đà sắc màu văn hóa, nơi vẻ đẹp của núi rừng Hang Bua hòa quyện cùng tiếng hát, điệu múa, những môn thể thao truyền thống và tình cảm chân thành, mến khách của đồng bào. Nhưng điều đáng trân trọng hơn cả không chỉ là không khí tưng bừng của ngày hội, mà còn là niềm tự hào về cội nguồn, ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp đã được bồi đắp qua bao thế hệ.
Về với Châu Tiến là về với những câu chuyện khai bản, lập mường, với những nếp nhà bình yên, những con người chân chất và một không gian văn hóa vẫn được gìn giữ trong từng lời ca, nét hoa văn, phong tục và đời sống thường ngày. Giữa bao đổi thay, Mường Chiêng Ngam vẫn đang viết tiếp câu chuyện của mình – câu chuyện về một miền quê biết trân trọng quá khứ, gìn giữ bản sắc và khát vọng vươn lên từ những giá trị bền sâu của văn hóa dân tộc.
