Nghệ An từng bước bảo tồn, phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa

Cử tri xã Kim Bảng đề nghị trùng tu, nâng cấp Đình Võ Liệt, phủ Chí Linh, đền Đậu. Cử tri xã Yên Trung đề nghị tu bổ di tích Mộ Nguyễn Trường Tộ (làng Bùi Chu) và Đền thờ Thượng thư Đinh Bạt Tụy do đã xuống cấp nghiêm trọng. Cử tri xã Môn Sơn kiến nghị đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện các hạng mục còn lại của Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Nhà cụ Vi Văn Khang để sớm nghiệm thu, đưa vào sử dụng. Cử tri xã Con Cuông đề nghị phục dựng di tích lịch sử Thành Trà Lân và có phương án quy hoạch, trùng tu Bảo vật quốc gia Bia Ma Nhai.

Nội dung này, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch báo cáo như sau:

* Về trùng tu, nâng cấp các di tích:

- Về di tích quốc gia Đình Võ Liệt, xã Kim Bảng: Từ năm 2009 - 2013, di tích đã được đầu tư tu bổ với tổng kinh phí: 9,5 tỷ đồng, thực hiện tu bổ, tôn tạo các hạng mục: tu bổ nhà đình, nghi môn, nhà bia, xây mới bia ghi công, xây mới nhà vệ sinh, tôn tạo sân đường, xây mới hồ sen, bể nước, hệ thống cấp nước, PCCC... Riêng gói thiết bị, bao gồm: đồ tế khí, cờ, đúc chuông, phục chế trống sơn... chưa thực hiện được do không đủ kinh phí. Hiện nay, do ảnh hưởng của các đợt thiên tai năm 2025, di tích bị xuống cấp một số hạng mục.

- Về di tích Phủ Chí Linh, xã Kim Bảng: Di tích này chưa xếp hạng nhưng đã được đưa vào Quy hoạch cụm di tích lịch sử văn hóa tướng quân Phan Đà và được UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt tại Quyết định số 1820/QĐ-UBND ngày 25/6/2025. Đây là cơ sở pháp lý cao nhất để địa phương xây dựng đề án, bố trí nguồn vốn đầu tư công hoặc thu hút các nguồn lực xã hội hóa hợp pháp trong giai đoạn tới.

- Về di tích Mộ Nguyễn Trường Tộ và Đền thờ Đinh Bạt Tụy, xã Yên Trung:

Năm 2022, hai di tích này đã được đầu tư tu bổ, tôn tạo bằng nguồn ngân sách tỉnh với tổng kinh phí: 900 triệu đồng, với các nội dung:

+ Mộ Nguyễn Trường Tộ: Tu bổ mộ, sân, nâng cốt nền, lắp đặt cột và dây inox xung quanh mộ.

+ Đền thờ Đinh Bạt Tụy: Tu bổ, tôn tạo nhà Thượng điện, Trung điện.

Hiện nay, do ảnh hưởng của các đợt thiên tai năm 2025, 2 di tích bị xuống cấp một số hạng mục.

- Về di tích Đền Đậu, xã Kim Bảng: Di tích này đã được cấp kinh phí tu sửa năm 2019, với các hạng mục: tu bổ, tôn tạo Bái đường, sân đền. Hiện nay, do ảnh hưởng của các đợt thiên tai năm 2025, di tích bị xuống cấp một số hạng mục.

Như vậy, toàn bộ các di tích đã xếp hạng nêu trên đều đã từng được Nhà nước bố trí nguồn lực ở các mức độ khác nhau để bảo vệ, duy trì hiện trạng, tránh nguy cơ đổ nát. Hiện nay, số lượng di tích lịch sử - văn hóa cần tu bổ, tôn tạo trên địa bàn toàn tỉnh là rất lớn, trong khi nguồn ngân sách nhà nước phân bổ cho lĩnh vực văn hóa có hạn và phải cân đối theo thứ tự ưu tiên (ưu tiên các di tích có nguy cơ sụp đổ hoàn toàn hoặc di tích cấp quốc gia đặc biệt, cấp quốc gia, cấp tỉnh). Do đó, việc tiếp tục cấp kinh phí lớn, liên tục cho các di tích đã từng được đầu tư là vượt quá khả năng cân đối hiện tại của ngân sách.

Kiến nghị: Để bảo tồn và phát huy giá trị các di tích cần sự chủ động vào cuộc của cả hệ thống chính trị địa phương và Nhân dân:

- Đối với UBND hai xã (Kim Bảng và Yên Trung):

+ Thành lập/kiện toàn Ban quản lý di tích để thực hiện tốt công tác bảo quản, quản lý tại các di tích.

+ Xây dựng các phương án duy tu, bảo quản thường xuyên, hạn chế các sự cố về thiên tai, hỏa hoạn xảy ra. Bố trí nguồn ngân sách địa phương và huy động các nguồn vốn hợp pháp khác để tu bổ, tôn tạo di tích.

- Đối với cử tri và Nhân dân:

Tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần "Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ", đồng hành cùng chính quyền xã trong việc đóng góp công sức, trí tuệ và nguồn lực xã hội hóa để bảo vệ tài sản văn hóa chung của quê hương.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục theo dõi, giao các phòng chuyên môn và đơn vị trực thuộc hướng dẫn hai xã về mặt chuyên môn trong việc tu bổ, tôn tạo để đảm bảo không làm sai lệch di tích. Đồng thời sẽ tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét bố trí nguồn ngân sách từ các chương trình mục tiêu ưu tiên hỗ trợ dựa trên mức độ đối ứng, chung tay từ nguồn xã hội hóa của địa phương.

* Về hoàn thành, đưa vào sử dụng di tích Nhà cụ Vi Văn Khang, xã Môn Sơn:

Đối với dự án tu bổ tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia di tích nhà cụ Vi Văn Khang, xã Môn Sơn (là một trong 9 điểm di tích quốc gia đặc biệt Xô Viết Nghệ Tĩnh) đã được khởi công vào cuối năm 2024, đến ngày 30/8/2025, dự án đã hoàn thành và được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tạm bàn giao đưa vào sử dụng cho UBND xã Môn Sơn vào ngày 25/9/2025 để sử dụng vào các dịp lễ của địa phương và đón khách tham quan. Hiện nay, dự án đã được Sở Xây dựng thống nhất công tác nghiệm thu hoàn thành. Sau khi có thông báo kết quả kiểm tra chất lượng công tác nghiệm thu, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ bàn giao cho địa phương quản lý và sử dụng (đầu tháng 8/2026).

* Về việc phục dựng di tích Thành Trà Lân, xã Con Cuông:

Thành Trà Lân là di tích có giá trị lịch sử đặc biệt, gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Khu vực di tích vẫn còn tồn tại một số dấu tích vật chất và địa hình có khả năng phản ánh cấu trúc của thành cổ, tạo tiền đề cho các nghiên cứu khảo cổ học chuyên sâu. Tuy nhiên, di tích là thành đất, chủ yếu lợi dụng địa hình tự nhiên nên sau nhiều thế kỷ, dấu tích kiến trúc còn lại rất ít, khó nhận diện bằng quan sát thông thường. Khu vực di tích hiện đã bị che phủ bởi rừng tự nhiên và diện tích rừng trồng của người dân, gây nhiều khó khăn cho công tác khảo sát và xác định phạm vi phân bố di tích. Bởi vậy, việc phục dựng di tích cần có lộ trình nhằm đảm bảo tính khoa học, tiệm cận với yếu tố gốc của di tích.

Trước hết, chính quyền địa phương cần tổ chức điều tra, khảo sát tổng thể khu vực di tích; ứng dụng các phương pháp đo đạc hiện đại, viễn thám, bản đồ địa hình kết hợp khảo sát thực địa nhằm xác định phạm vi phân bố của thành. Đồng thời, mời các cơ quan nghiên cứu chuyên ngành khảo cổ học, đặc biệt là Viện Khảo cổ học và các chuyên gia đầu ngành tiến hành thám sát và khai quật khảo cổ học tại các vị trí có khả năng lưu giữ dấu tích gốc để nhận diện quy mô, kết cấu và niên đại của di tích, từ đó lập bình đồ tổng thể của Thành Trà Lân.

Song song với công tác khảo cổ, tiếp tục sưu tầm, đối chiếu các nguồn tư liệu lịch sử, thư tịch cổ, bản đồ cổ và tư liệu dân gian liên quan; xây dựng báo cáo khoa học tổng hợp về lịch sử, giá trị và đặc điểm của Thành Trà Lân; tổ chức các hội thảo khoa học chuyên sâu với sự tham gia của các nhà sử học, khảo cổ học, kiến trúc sư bảo tồn và các cơ quan quản lý để thống nhất nhận diện giá trị, quy mô và phương án bảo tồn, phát huy giá trị di tích.