Tuy nhiên, từ góc nhìn của người làm công tác tham mưu pháp luật tại địa phương, đại biểu đề nghị Quốc hội cần xem xét hết sức thận trọng việc loại bỏ quy định bắt buộc công chứng, chứng thực đối với các giao dịch quyền sử dụng đất tại Điều 28. Theo Đại biểu, cơ sở dữ liệu số là công cụ ghi nhận, nhưng không thể thay thế con người trong việc kiểm soát ý chí tự nguyện, phòng ngừa tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân ngay từ gốc.

Bỏ khái niệm "hộ gia đình" nhưng vẫn bồi thường cho "hộ gia đình": Cần sự thống nhất ngay trong một đạo luật

Chỉ ra một số bất cập về mặt kỹ thuật lập pháp, Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang đề nghị cần rà soát tính thống nhất của dự thảo luật ngay trong các định nghĩa cơ bản:

Về khái niệm "đang sử dụng đất ở": Theo nữ đại biểu đoàn Nghệ An, trong công tác thu hồi, bồi thường giải phóng mặt bằng, khái niệm này đang tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau: Là người được Nhà nước công nhận, người đủ điều kiện công nhận, hay phải là người đang trực tiếp sử dụng, đang có nhà trên đất? Việc thiếu nhất quán này đang tạo ra điểm nghẽn lớn trong bồi thường bằng đất ở. Do đó, đại biểu kiến nghị cần bổ sung và làm rõ nội dung này ngay tại Điều 3 (Giải thích từ ngữ).

Đại biểu Quốc hội Hoàng Thị Thu Trang (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) phát biểu tại hội trường

Về chủ thể người sử dụng đất: Đại biểu Trang phân tích, tại Điều 5 dự thảo tuy đã liệt kê 07 nhóm người sử dụng đất và không còn quy định "hộ gia đình", nhưng đến Chương VI (về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư), nhiều điều khoản vẫn quy định "hộ gia đình" là đối tượng được thụ hưởng. Sự mâu thuẫn ngay trong nội hàm này cần phải được chỉnh sửa đồng bộ để tránh vướng mắc khi thi hành.

"Cơ sở dữ liệu đất đai chỉ có chức năng ghi nhận và công khai hóa kết quả đăng ký, chứ không thể kiểm tra được sự tự nguyện, dấu hiệu bị lừa dối, ép buộc hay giả mạo chủ thể tại thời điểm giao kết. Cơ sở dữ liệu và công chứng là hai lớp bảo đảm bổ trợ cho nhau, không thể thay thế hoàn toàn cho nhau."

Đại biểu Quốc hội Hoàng Thị Thu Trang

Bỏ công chứng bắt buộc: Cắt giảm thủ tục hay đẩy rủi ro về phía người dân?

Phân tích sâu về Điều 28 dự thảo Luật khi bỏ quy định bắt buộc công chứng, chứng thực hợp đồng, văn bản thực hiện quyền của người sử dụng đất (vốn được quy định tại khoản 3 Điều 27 Luật Đất đai 2024), Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cho rằng quy định này xuất phát từ kỳ vọng: khi Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và đất đai hoàn thiện, công chứng chỉ còn là một thủ tục trung gian. Tuy nhiên, dưới góc độ an toàn pháp lý, đại biểu bày tỏ sự lo ngại và chỉ ra 3 điểm then chốt:

Công chứng là "lá chắn" kiểm soát ý chí và năng lực hành vi: Theo đại biểu Thu Trang, công chứng không phải là thủ tục hành chính đơn thuần mà là hoạt động bổ trợ tư pháp nhằm kiểm tra tính hợp pháp, đánh giá năng lực và ý chí tự nguyện của các bên theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Công chứng viên chịu trách nhiệm pháp lý kiểm tra toàn diện nhằm ngăn chặn giao dịch giả tạo hay cưỡng ép từ gốc. "Cơ sở dữ liệu dù hiện đại đến đâu cũng không thể đo lường hay phản ánh được trạng thái tinh thần, sự 'tự nguyện' hay 'bị ép buộc' của con người ngay tại thời điểm ký kết", vị đại biểu nhấn mạnh.

“Bằng chứng từ thực tiễn: Dẫn chứng Báo cáo tổng kết 8 năm thi hành Luật Công chứng 2014, đại biểu cho biết giao dịch bất động sản đã công chứng có khiếu kiện ra Tòa án chỉ chiếm khoảng 0,01%. Tỷ lệ tranh chấp cực thấp này chính là chứng minh rõ nhất cho vai trò "gác cổng" thực chất của công chứng).”

Thủ tục công chứng không phải là điểm nghẽn về thời gian: Từ thực tiễn địa phương, nữ đại biểu cho biết thời gian người dân thực hiện tại các Tổ chức hành nghề công chứng rất ngắn so với tổng thời gian đăng ký và cấp Giấy chứng nhận. Với mạng lưới gần 1.500 tổ chức công chứng rộng khắp hiện nay, đây không phải là nguyên nhân gây chậm trễ hành chính. Việc loại bỏ công chứng bắt buộc không giải quyết được gốc rễ vấn đề nhưng lại làm mất đi khâu kiểm soát an toàn pháp lý quan trọng nhất.

Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Quỳnh Mai.

Công chứng là mắt xích trong hệ sinh thái dữ liệu số: Theo Đại biểu Thu Trang, Nghị quyết 21-NQ/TW định hướng xây dựng hệ thống thông tin đất đai liên thông giữa đất đai, dân cư, thuế, ngân hàng và công chứng. Dữ liệu đất đai phản ánh tình trạng tài sản, còn dữ liệu công chứng chứng minh lịch sử giao dịch và chủ thể xác lập. Hai nguồn dữ liệu này bổ trợ lẫn nhau để vận hành minh bạch chứ không thể thay thế cho nhau.

"Không nên bãi bỏ công chứng bắt buộc trong giao dịch đất đai một cách đồng loạt. Chỉ nên áp dụng cơ chế linh hoạt với các giao dịch rủi ro thấp, dễ xác minh. Riêng các giao dịch định đoạt quan trọng (chuyển nhượng, tặng cho, góp vốn, thế chấp, phân chia thừa kế, tài sản chung vợ chồng) BẮT BUỘC phải công chứng để tránh nguy cơ bùng nổ tranh chấp."

Đại biểu Quốc hội Hoàng Thị Thu Trang

Cần tháo gỡ vướng mắc cấp GCN đối với đất "giao trái thẩm quyền"

Một vấn đề quan trọng khác được Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang đề xuất là việc cấp Giấy chứng nhận (GCN) đối với các trường hợp sử dụng đất có vi phạm. Dự thảo Luật tại khoản 5 Điều 65 hiện mới chỉ quy định xem xét cấp GCN cho trường hợp vi phạm về thủ tục trước ngày 01/8/2024. Tuy nhiên, đại biểu phản ánh thực tế tại nhiều địa phương, số lượng lớn các trường hợp tồn tại do lịch sử không chỉ vi phạm về thủ tục mà còn vi phạm về thẩm quyền (giao đất trái thẩm quyền). Để giải quyết triệt để tồn tại thực tiễn và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của nhân dân, đại biểu kiến nghị Quốc hội xem xét bổ sung cơ chế xử lý, cấp GCN đối với cả nhóm trường hợp vi phạm về thẩm quyền.

Công chứng viên giải thích, hướng dẫn cho người dân

Cuối cùng, Đại biểu Quốc hội Hoàng Thị Thu Trang khẳng định việc giữ lại hay loại bỏ quy định bắt buộc công chứng là một chính sách lớn, ảnh hưởng sâu rộng đến trật tự, an toàn xã hội. Đại biểu kiến nghị Quốc hội cần đánh giá đầy đủ tác động để bảo đảm sự hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính và kiểm soát rủi ro pháp lý; giữ vững vai trò của công chứng chính là giải pháp hữu hiệu để bảo vệ tài sản của nhân dân và giữ vững sự ổn định pháp lý cho xã hội. /.