Sau hơn 2 thập niên thực hiện Pháp lệnh Dân số, Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với hàng loạt thách thức dân số phức tạp: mức sinh giảm sâu, già hóa nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh và yêu cầu cấp thiết nâng cao chất lượng dân số. Sự ra đời của Luật Dân số 2025 không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn đánh dấu sự chuyển dịch tư duy căn bản từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược quốc gia.
Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Cục trưởng Cục Dân số Lê Thanh Dũng về những nỗ lực của ngành y tế trong việc xây dựng Luật Dân số 2025 và những chương trình hành động cụ thể để đưa Luật vào cuộc sống trong năm 2026.
Phóng viên: Luật Dân số ra đời trong bối cảnh công tác dân số đang đứng trước nhiều vấn đề mới, phức tạp và có tính dài hạn; theo ông, giá trị cốt lõi và ý nghĩa lớn nhất mà Luật Dân số mang lại cho sự nghiệp dân số và phát triển của đất nước là gì?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Luật Dân số số 113/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV, Kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, thay thế Pháp lệnh Dân số số 06/2003/PL-UBTVQH11 đã được sửa đổi, bổ sung theo Pháp lệnh số 07/2025/UBTVQH15. Việc ban hành kịp thời Luật Dân số khẳng định quyết tâm chính trị rất cao của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đối với công tác dân số trong bối cảnh nước ta đang đứng trước nhiều vấn đề mới, phức tạp và có tính dài hạn.
Giá trị cốt lõi và ý nghĩa lớn nhất của Luật Dân số là tạo lập một khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ và lâu dài để giải quyết toàn diện các vấn đề dân số trong tình hình mới. Luật hướng tới mục tiêu đạt và duy trì vững chắc mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, chủ động thích ứng với già hóa dân số, đồng thời không ngừng nâng cao chất lượng dân số, qua đó góp phần quan trọng vào phát triển đất nước nhanh và bền vững.
Luật được xây dựng nhằm thể chế hóa đầy đủ quan điểm, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 21-NQ/TW Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về công tác dân số trong tình hình mới và Kết luận số 149-KL/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW. Theo đó, một thay đổi có tính căn bản là tiếp tục chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển.
Công tác dân số theo tinh thần của Luật được tiếp cận một cách toàn diện trên các phương diện quy mô, cơ cấu, phân bố và đặc biệt là chất lượng dân số, đồng thời được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển kinh tế-xã hội, quốc phòng, an ninh và yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.
Chính sách dân số phải bảo đảm sự cân bằng, hài hòa giữa quyền và nghĩa vụ của mỗi người dân; giữa công tác tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi với việc thực thi nghiêm kỷ cương pháp luật; giữa việc mở rộng, ứng dụng các tiến bộ khoa học-kỹ thuật với yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của Nhân dân.
Phóng viên: So với các quy định trước đây, Luật Dân số thể hiện sự thay đổi tư duy như thế nào trong cách tiếp cận vấn đề dân số, đặc biệt là việc chuyển từ mục tiêu kế hoạch hóa gia đình đơn thuần sang dân số và phát triển, giải quyết đồng bộ, toàn diện các vấn đề về quy mô, cơ cấu, chất lượng và phân bố dân số?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: So với Pháp lệnh Dân số năm 2003, Luật Dân số thể hiện cách tiếp cận toàn diện và hiện đại hơn, đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy chính sách, từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Theo tinh thần của Luật, dân số được xác định là trung tâm, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển; phát triển kinh tế-xã hội tạo điều kiện nâng cao chất lượng dân số, đồng thời các yếu tố dân số được lồng ghép chặt chẽ trong chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển ở các cấp.
Trọng tâm của Luật là lấy con người làm trung tâm của chính sách dân số và tiếp cận dân số theo vòng đời, từ trước khi sinh, trẻ em, thanh niên, người trưởng thành đến người cao tuổi. Đối với vị thành niên, thanh niên và người chuẩn bị kết hôn, Luật khuyến khích tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn nhằm phòng ngừa rủi ro, sinh con khỏe mạnh, góp phần nâng cao chất lượng dân số. Đối với cá nhân, cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ, Luật quy định quyền quyết định sinh con và có các chính sách ưu tiên, khuyến khích sinh đủ hai con, nhất là tại những nơi mức sinh thấp, nhằm đạt và duy trì mức sinh thay thế bền vững trên phạm vi cả nước.
Luật cũng tăng cường bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái thông qua các quy định về bình đẳng giới, nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, đồng thời chú trọng thay đổi nhận thức xã hội về giá trị của phụ nữ và trẻ em gái. Đối với người cao tuổi, Luật xác định già hóa dân số là xu thế tất yếu và cần chủ động thích ứng, với các chính sách hướng tới chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an sinh và phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình và xã hội.
Bên cạnh đó, Luật dành sự quan tâm đối với các nhóm yếu thế như người dân tộc thiểu số, nhất là các dân tộc thiểu số rất ít người, người di cư và người khuyết tật, thể hiện rõ nguyên tắc không để ai bị bỏ lại phía sau trong chính sách dân số.
Một điểm mới quan trọng là tăng cường phân cấp cho chính quyền địa phương, cho phép địa phương chủ động lựa chọn các biện pháp phù hợp với đặc điểm dân số và nguồn lực của mình.
Có thể khẳng định, so với các quy định trước đây, Luật Dân số thể hiện sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận vấn đề dân số, chuyển từ mục tiêu kế hoạch hóa gia đình đơn thuần sang dân số và phát triển, giải quyết đồng bộ, toàn diện các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và đặc biệt là chất lượng dân số, qua đó tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
Phóng viên: Quá trình xây dựng Luật Dân số kéo dài qua nhiều giai đoạn với không ít khó khăn và ý kiến khác nhau; ông có thể chia sẻ những nỗ lực, tâm huyết của đội ngũ làm công tác dân số trong việc hình thành và hoàn thiện Luật này?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Quá trình xây dựng Luật Dân số là một hành trình dài, với nhiều trăn trở và cũng rất nhiều tâm huyết của đội ngũ cán bộ làm công tác dân số. Trong bối cảnh tình hình dân số nước ta đang có những biến đổi nhanh và phức tạp, từ mức sinh giảm sâu, già hóa dân số, mất cân bằng giới tính khi sinh đến yêu cầu nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với già hoá dân số việc xây dựng một đạo luật mang tính nền tảng, lâu dài là nhiệm vụ không hề dễ dàng.
Các cơ quan của Chính phủ đã có quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, với đủ thời gian để xây dựng các điều kiện cần thiết, đánh giá tác động và hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Trong quá trình chỉnh lý, dự án Luật trình Quốc hội đã nhận được sự ủng hộ rất cao của các cơ quan liên quan, của đại biểu Quốc hội và của toàn xã hội, qua đó khẳng định tính cần thiết của việc ban hành Luật Dân số.
Trong suốt quá trình xây dựng Luật, cơ quan soạn thảo đã tổ chức nhiều vòng nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và tham vấn ý kiến của các bộ, ngành, địa phương, các nhà khoa học, chuyên gia và Nhân dân. Mỗi ý kiến đóng góp đều được tiếp thu, phân tích một cách thận trọng nhằm bảo đảm Luật vừa bám sát thực tiễn Việt Nam, vừa tiếp cận các xu hướng tiến bộ về dân số và phát triển trên thế giới. Có những vấn đề mới, và có nhiều quan điểm khác nhau, đòi hỏi sự kiên trì đối thoại, giải trình và hoàn thiện từng bước.
Có thể khẳng định, Luật Dân số là kết tinh của quá trình lao động nghiêm túc, khoa học và đầy trách nhiệm của nhiều thế hệ cán bộ làm công tác dân số, với mong muốn xây dựng một hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại, làm cơ sở để giải quyết hài hòa, toàn diện các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Phóng viên: Ngay sau khi Luật Dân số được ban hành, Cục Dân số đã xác định những nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm nào để đưa Luật sớm đi vào cuộc sống, tránh tình trạng Luật tốt nhưng triển khai chưa hiệu quả?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Ngay sau khi Luật Dân số được ban hành, Cục Dân số đã chủ động xác định những nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm để sớm đưa Luật vào cuộc sống, bảo đảm việc triển khai được thực hiện đồng bộ, hiệu quả. Trước hết, Cục Dân số tập trung tham mưu ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Dân số và Kế hoạch xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật theo thẩm quyền, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật về dân số.
Song song với đó, công tác quán triệt, phổ biến và tuyên truyền sâu rộng nội dung của Luật được đẩy mạnh tới đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và Nhân dân bằng nhiều hình thức phù hợp, qua đó góp phần nâng cao nhận thức và tạo sự đồng thuận xã hội trong quá trình triển khai thực hiện.
Bên cạnh đó, Cục Dân số phối hợp với đơn vị liên quan rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ làm công tác dân số; đồng thời bảo đảm các điều kiện về nguồn lực để triển khai các chính sách dân số theo quy định của Luật.
Cùng với việc tăng cường phối hợp liên ngành, Cục Dân số cũng chú trọng công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá quá trình thực hiện Luật, kịp thời phát hiện và tham mưu tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.
Phóng viên: Theo ông, thách thức lớn nhất trong việc triển khai Luật Dân số tại các địa phương hiện nay là gì, đặc biệt trong bối cảnh điều kiện kinh tế-xã hội giữa các vùng miền còn nhiều khác biệt?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Thách thức lớn nhất trong triển khai Luật Dân số tại các địa phương hiện nay chính là sự khác biệt rất lớn về điều kiện kinh tế-xã hội, mức phát triển và đặc điểm dân số giữa các vùng, miền. Trong khi nhiều đô thị, khu công nghiệp đang đối mặt với mức sinh thấp và xu hướng sinh muộn, sinh ít, thì một số vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn tình trạng mức sinh cao, tảo hôn, hôn nhân cận huyết và hạn chế trong tiếp cận dịch vụ dân số-y tế.
Bên cạnh đó, nguồn lực dành cho công tác dân số ở nhiều địa phương còn hạn chế, nhất là về kinh phí, nhân lực và cơ sở cung cấp dịch vụ. Nhận thức của một bộ phận cấp ủy, chính quyền và người dân về tính lâu dài, phức tạp của công tác dân số cũng chưa thật đồng đều, trong khi Luật Dân số lại yêu cầu cách tiếp cận toàn diện theo vòng đời, gắn chặt dân số với phát triển.
Trong bối cảnh đó, việc tổ chức thực hiện Luật đòi hỏi các địa phương không thể áp dụng một mô hình cứng nhắc, mà phải chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp với đặc điểm dân số và điều kiện phát triển của mình. Đây vừa là yêu cầu, vừa là thách thức lớn, bởi cần bảo đảm tính thống nhất của chính sách, đồng thời vẫn linh hoạt để thích ứng với thực tiễn rất đa dạng giữa các vùng, miền trên cả nước.
Phóng viên: Cục Dân số sẽ chú trọng những giải pháp nào để công tác truyền thông, nâng cao nhận thức của người dân về Luật Dân số thực sự tạo được chuyển biến trong hành động, không chỉ dừng lại ở việc phổ biến văn bản?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Để công tác truyền thông về Luật Dân số thực sự tạo chuyển biến trong nhận thức và hành động của người dân, Cục Dân số xác định cần đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương thức truyền thông theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Truyền thông không chỉ dừng lại ở việc phổ biến các quy định của Luật mà tập trung làm rõ ý nghĩa, lợi ích thiết thực đối với từng nhóm đối tượng trong suốt vòng đời, từ vị thành niên, thanh niên, các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ đến người cao tuổi. Các thông điệp sẽ được xây dựng ngắn gọn, dễ hiểu, gần gũi, gắn với những vấn đề người dân đang quan tâm như sinh đủ hai con, chăm sóc sức khỏe sinh sản, thích ứng với già hóa dân số, bình đẳng giới và nâng cao chất lượng dân số.
Cùng với đó, Cục Dân số từng bước đa dạng hóa hình thức và kênh truyền thông, kết hợp hài hòa giữa truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp tại cộng đồng. Bên cạnh báo chí, phát thanh, truyền hình và các nền tảng số, sẽ tăng cường truyền thông thông qua hệ thống y tế cơ sở, đội ngũ cộng tác viên dân số, các tổ chức chính trị - xã hội và các mô hình câu lạc bộ, sinh hoạt cộng đồng, nhằm tạo điều kiện để người dân được trao đổi, tư vấn và giải đáp cụ thể các nội dung của Luật.
Một định hướng quan trọng là đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, gắn tuyên truyền với việc cung cấp dịch vụ và chính sách cụ thể. Việc truyền thông về Luật Dân số sẽ được lồng ghép với triển khai các chương trình, đề án về chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh và sơ sinh, tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn, chăm sóc người cao tuổi.
Bên cạnh đó, công tác truyền thông sẽ được phân nhóm theo đối tượng và địa bàn để có thông điệp phù hợp. Ở những địa phương có mức sinh thấp, trọng tâm là truyền thông về trách nhiệm và lợi ích của việc sinh đủ hai con; tại vùng còn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó chú trọng các nội dung về nâng cao chất lượng dân số, giảm tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ. Cách làm này nhằm bảo đảm sự thống nhất về định hướng nhưng vẫn linh hoạt theo đặc thù từng vùng, miền.
Đồng thời, Cục Dân số sẽ tăng cường phối hợp liên ngành và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị, chính trị-xã hội, đặc biệt là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Người cao tuổi… để đưa nội dung của Luật vào các phong trào, cuộc vận động và sinh hoạt thường xuyên, qua đó lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.
Có thể khẳng định, mục tiêu của công tác truyền thông về Luật Dân số trong thời gian tới không chỉ là phổ biến các quy định pháp luật, mà quan trọng hơn là tạo được sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy những thay đổi tích cực trong hành vi của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng, góp phần đưa Luật Dân số thực sự đi vào cuộc sống.
Phóng viên: Ông kỳ vọng Luật Dân số sẽ tạo ra những thay đổi như thế nào đối với công tác dân số trong dài hạn?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Việc ban hành kịp thời Luật Dân số khẳng định quyết tâm chính trị rất cao của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đối với công tác dân số, hướng tới mục tiêu đạt và duy trì vững chắc mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, chủ động thích ứng với già hóa dân số và không ngừng nâng cao chất lượng dân số, qua đó góp phần phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, có thể kỳ vọng Luật Dân số năm 2025 sẽ mang lại những thay đổi rõ rệt và tích cực đối với bức tranh dân số Việt Nam trong trung và dài hạn. Trước hết, Luật tạo hành lang pháp lý để mọi người dân được tiếp cận công bằng, đầy đủ và liên tục các dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe sinh sản, tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn, sàng lọc-chẩn đoán-điều trị trước sinh và sơ sinh, cũng như chăm sóc người cao tuổi. Điều này giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ sức khỏe, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng giống nòi và chất lượng dân số ngay từ giai đoạn đầu đời.
Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ duy trì mức sinh thay thế sẽ góp phần giảm bớt gánh nặng kinh tế cho các cặp vợ chồng khi sinh và nuôi dạy con, khuyến khích xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ. Luật cũng góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân, gia đình trong việc không lựa chọn giới tính thai nhi, chăm sóc sức khỏe toàn diện và chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống lâu dài trong bối cảnh già hóa dân số.
Trong trung và dài hạn, Luật được kỳ vọng sẽ giúp duy trì mức sinh hợp lý trên phạm vi cả nước, từng bước đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên, làm chậm quá trình già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số cả về thể chất, trí tuệ và tinh thần. Khi người dân khỏe mạnh hơn, được chuẩn bị tốt hơn cho hôn nhân, sinh con và tuổi già, chất lượng cuộc sống sẽ được cải thiện một cách bền vững.
Ở tầm vĩ mô, Luật Dân số có ý nghĩa chiến lược trong việc ổn định quy mô và cơ cấu dân số, bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa các nhóm tuổi, giới tính và vùng miền; đồng thời tạo nền tảng để xã hội chủ động thích ứng với già hóa dân số, giảm áp lực lên hệ thống y tế, bảo hiểm và an sinh xã hội trong dài hạn. Quan trọng hơn, việc nâng cao chất lượng dân số sẽ góp phần hình thành nguồn nhân lực có thể lực, trí lực và kỹ năng tốt hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Phóng viên: Ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới đội ngũ cán bộ làm công tác dân số trên cả nước trong giai đoạn triển khai Luật hiện nay?
Cục trưởng Lê Thanh Dũng: Tôi mong muốn và gửi gắm rằng giai đoạn triển khai Luật hiện nay chính là giai đoạn then chốt để đưa các quy định của Luật vào cuộc sống. Mỗi cán bộ dân số cần tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm, chủ động nghiên cứu, nắm vững nội dung của Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành; đồng thời đổi mới phương thức làm việc, nhất là trong công tác truyền thông, vận động và tổ chức thực hiện ở cơ sở.
Tôi mong đội ngũ cán bộ dân số tiếp tục bám sát thực tiễn địa phương, kiên trì, linh hoạt và sáng tạo trong triển khai chính sách; coi người dân là trung tâm, là chủ thể của công tác dân số. Với sự nỗ lực và đồng thuận của toàn hệ thống, chúng ta có cơ sở để tin tưởng rằng Luật Dân số sẽ thực sự đi vào cuộc sống và tạo ra những chuyển biến tích cực, bền vững cho sự nghiệp dân số và phát triển của đất nước.
Xin trân trọng cảm ơn Cục trưởng Lê Thanh Dũng!
THIÊN LAM
