Đền Nhạn Tháp tại xã Kim Liên là di tích lịch sử và kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia, có lịch sử từ đầu thế kỷ VII, tiếp tục được bồi đắp và trùng tu quy mô lớn vào thời Lý.
Đền là nơi thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người con thứ tám của Vua Lý Thái Tổ, nhân vật có nhiều đóng góp quan trọng đối với vùng đất Nghệ An.
Dấu tích đặc biệt của di tích được phát hiện qua đợt khai quật khảo cổ học năm 1985-1986 do Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Nghệ Tĩnh thực hiện. Thời điểm đó, Tháp Nhạn đã đổ, phần đế và lòng tháp nằm dưới sân kho của hợp tác xã.
Tại trung tâm lòng tháp, các nhà khảo cổ phát hiện một trụ gỗ khoét rỗng, bên trong có than củi, hộp đồng và một hộp kim loại màu vàng. Trong hộp màu vàng còn lưu giữ hai vật thể màu trắng đục, mỏng như vỏ trứng, được nhận diện là xá lị.
Hộp xá lị có hình chữ nhật, dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, nặng khoảng 200g. Hiện vật gồm hai phần nắp và thân hộp, được chế tác bằng kỹ thuật tán dập nguội, trang trí hoa văn tinh xảo.
Theo nhận định của các nhà khảo cổ học, đây là lần đầu tiên khảo cổ học Việt Nam phát hiện xá lị dưới dạng vật chất cụ thể trong một công trình tháp Phật giáo. Đến nay, đây vẫn là hộp xá lị Phật bằng vàng duy nhất được phát hiện ở nước ta, là chứng cứ vật chất quan trọng về lịch sử Phật giáo trên vùng đất xứ Nghệ.
Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2089/QĐ-TTg công nhận Hộp xá lị Tháp Nhạn là Bảo vật Quốc gia (đợt 6), có niên đại thế kỷ VII-VIII. Hiện vật hiện được lưu giữ tại Phòng Bảo vật quốc gia thuộc Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh.
Nhằm phát huy giá trị di sản và đưa bảo vật đến gần hơn với công chúng, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh đang khẩn trương hoàn thiện Phòng trưng bày chuyên biệt Hộp xá lị Phật (Tháp Nhạn).
Công trình dự kiến khai trương lúc 20 giờ ngày 18/11, trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026. Đây là lần đầu tiên bảo vật quốc gia này được đưa ra trưng bày rộng rãi, phục vụ người dân và du khách.
Công tác chuẩn bị không gian trưng bày đã được triển khai từ năm 2022, với việc cải tạo phòng và đầu tư trang thiết bị chuyên dụng. Hệ thống tủ trưng bày đáp ứng yêu cầu về nhiệt độ, độ ẩm, an ninh và an toàn hiện vật, bảo đảm phục vụ giới thiệu và bảo quản lâu dài.
Không gian được thiết kế trang trọng, lấy tủ kính trưng bày làm trung tâm, phần mái gợi dáng mái chùa với các góc vút cong. Hình ảnh Đức Phật nổi bật trên nền tường tông đỏ, vàng ấm, kết hợp âm thanh mang sắc thái Phật giáo, hệ thống tạo hương trầm và hiệu ứng khói nhẹ, tạo không gian tĩnh tại.
Đáng chú ý, phía sau tủ kính được bố trí màn hình LED trong suốt, trình chiếu hình ảnh hiện vật từ nhiều góc độ, giúp người xem quan sát rõ hơn những đường nét, hoa văn tinh xảo trên chiếc hộp có kích thước nhỏ.
Trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026 (diễn ra từ ngày 17-24/11) diễn ra chương trình nghệ thuật - nghi lễ mang chủ đề “Ánh Từ Quang” sẽ được tổ chức gắn với hoạt động khai trương phòng trưng bày.
Không gian tổ chức kết nối từ sân khấu chính qua sân vườn, hành lang, cầu thang lên tầng 3 và kết thúc tại phòng trưng bày bảo vật. Điểm nhấn là nghi thức cung nghinh và mở không gian chiêm bái, kết nối nghệ thuật trình diễn với hoạt động tôn vinh di sản.
Các đồng chí lãnh đạo tỉnh đã kiểm tra không gian sân khấu, lộ trình cung nghinh, khu vực thực hiện nghi lễ và phòng trưng bày bảo vật; đồng thời, yêu cầu xây dựng kế hoạch cụ thể, phân công rõ trách nhiệm, chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất, phương tiện và lực lượng phục vụ sự kiện.
Trong đó, cần đặc biệt chú trọng phương án bảo đảm an ninh, trật tự, phân luồng giao thông, bố trí lực lượng chức năng và tình nguyện viên tại các điểm; bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, phương án trực cấp cứu, cung cấp điện và thông tin liên lạc thông suốt.
Lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh yêu cầu tổ chức các hoạt động khai trương và chiêm bái Bảo vật Quốc gia trang nghiêm, chu đáo, an toàn tuyệt đối, tạo điều kiện thuận lợi cho tăng ni, Phật tử, người dân và du khách thập phương về tham dự.
Việc đưa Hộp xá lị Phật (Tháp Nhạn) ra trưng bày rộng rãi không chỉ tạo cơ hội để công chúng tiếp cận một bảo vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tôn giáo, mà còn góp phần khẳng định chiều sâu truyền thống Phật giáo xứ Nghệ.
