Đổi mới mục tiêu, mô hình tổ chức giáo dục theo hướng phát triển toàn diện
Phóng viên: Thưa Vụ trưởng Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài, Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên đang được lấy ý kiến góp ý đề cập nhiều thay đổi trong mô hình đào tạo chuyên. Ông có thể cho biết vì sao cần phải đổi mới cách thức tổ chức và hoạt động của hệ thống trường chuyên vào thời điểm này?
Vụ trưởng Thái Văn Tài: Trước hết, cần khẳng định hệ thống trường trung học phổ thông chuyên trong thời gian qua đã có những đóng góp rất quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo, nhất là trong phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và đóng góp vào thành tích học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Những kết quả đó cần được ghi nhận và tiếp tục phát huy.
Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài ngày càng cao, mô hình trường chuyên cũng cần được đổi mới để đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn.
Cách tổ chức đào tạo hiện nay còn có những mặt cần tiếp tục hoàn thiện, trong đó việc phân hóa theo từng môn chuyên từ sớm có thể dẫn đến xu hướng học sinh tập trung nhiều vào môn chuyên, chưa có đủ cơ hội phát triển đồng đều các năng lực nền tảng, năng lực liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Việc đánh giá chất lượng hoạt động của trường chuyên nếu quá chú trọng thành tích thi học sinh giỏi, giải thưởng cũng chưa phản ánh đầy đủ quá trình phát triển tài năng và sự trưởng thành lâu dài của học sinh.
Trên tinh thần đó, dự thảo Quy chế được xây dựng theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, với mục tiêu định vị trường chuyên là môi trường giáo dục chất lượng cao, thực hiện nhiệm vụ phát hiện sớm, bồi dưỡng, phát triển và ươm tạo tài năng, đồng thời bảo đảm giáo dục toàn diện cho học sinh.
Thay đổi mô hình tổ chức trường trung học phổ thông chuyên thực hiện ở ba nội dung lớn: Đổi mới mục tiêu giáo dục; Đổi mới mô hình tổ chức giáo dục; Đổi mới cách thức phát hiện và đánh giá tài năng
Phóng viên: Dự thảo đưa ra những nội dung đòi hỏi sự thay đổi căn bản về tổ chức đào tạo, phương thức tuyển sinh của hệ thống trường chuyên. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về những điểm mới đề ra tại Dự thảo?
Vụ trưởng Thái Văn Tài: Tôi muốn nhấn mạnh rằng đổi mới không có nghĩa là phủ nhận những thành quả của hệ thống trường chuyên hiện nay, càng không phải là xem nhẹ việc bồi dưỡng học sinh giỏi theo từng môn học. Vấn đề là phải phát huy tốt hơn những thế mạnh đã có, đồng thời khắc phục những hạn chế, tạo môi trường để học sinh phát triển toàn diện và phát huy cao nhất tiềm năng của mình.
Có thể khái quát những thay đổi căn bản trong Dự thảo ở ba nội dung lớn.
Thứ nhất, đổi mới mục tiêu giáo dục. Trường chuyên không chỉ tập trung bồi dưỡng học sinh giỏi ở một môn học, mà hướng tới phát triển tài năng trên nền tảng kiến thức phổ thông toàn diện, năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Thứ hai, đổi mới mô hình tổ chức giáo dục. Dự thảo đề xuất tổ chức hoạt động giáo dục theo ba tầng có tính liên thông: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông; giáo dục nâng cao theo khối chuyên nhằm củng cố, mở rộng kiến thức nền tảng và năng lực liên môn; giáo dục chuyên sâu theo môn học nhằm phát triển năng khiếu, sở trường của từng học sinh. Cách tiếp cận này vừa tạo nền tảng rộng, vừa có điều kiện để học sinh phát triển sâu theo năng lực và định hướng của mình.
Thứ ba, đổi mới cách thức phát hiện và đánh giá tài năng. Bên cạnh kết quả học tập và thành tích thi học sinh giỏi, cần quan tâm nhiều hơn đến sự tiến bộ, năng lực vận dụng kiến thức, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và sản phẩm học tập của học sinh; tăng cường hoạt động dự án liên môn, liên ngành và hợp tác với các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu.
Cụ thể, đối với khối Khoa học tự nhiên, dự thảo đề xuất các bài thi Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; đối với khối Khoa học xã hội là Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; đối với khối Ngoại ngữ là Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ mà học sinh đăng ký dự tuyển.
Điểm đáng chú ý là các bài đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội được xây dựng trên nền tảng yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục cấp trung học cơ sở, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề; không yêu cầu học sinh phải có kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Các bài thi nâng cao và bài thi ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại có hệ số 1.
Phương thức tuyển sinh mới hướng tới mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, còn quá trình học tập tiếp tục tạo điều kiện để nhận diện và phát huy năng khiếu nổi trội của từng em.
Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài
Chúng tôi kỳ vọng phương thức này sẽ góp phần đánh giá toàn diện hơn nền tảng và tiềm năng của học sinh, giảm sự phụ thuộc vào việc luyện thi chuyên sâu một môn học từ sớm. Tuy nhiên, cần nói rõ rằng đây là phương án đang được đề xuất trong dự thảo; hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng xây dựng đề thi, tổ chức tuyển sinh và đánh giá sau quá trình triển khai.
Một điểm quan trọng khác là tuyển sinh theo khối không đồng nghĩa với việc học sinh phải học chuyên sâu tất cả các môn thuộc khối đó. Sau khi trúng tuyển, học sinh được tư vấn, trải nghiệm và đăng ký môn học chuyên sâu phù hợp với năng lực, sở thích, nguyện vọng của mình. Như vậy, phương thức tuyển sinh mới hướng tới mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, còn quá trình học tập tiếp tục tạo điều kiện để nhận diện và phát huy năng khiếu nổi trội của từng em.
Chúng tôi cũng rất mong nhận được ý kiến của các chuyên gia, các trường chuyên, giáo viên và phụ huynh về cấu trúc bài thi, cách tính điểm và phương thức tuyển chọn để tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính khoa học, khả thi, công bằng và không tạo thêm áp lực không cần thiết cho học sinh.
Tuy nhiên, chúng tôi cũng nhận thức rằng mọi phương thức tuyển sinh đều có những ưu điểm và giới hạn nhất định. Việc một điểm chuẩn chung theo khối có nhận diện tốt các dạng năng khiếu khác nhau hay không cần được tiếp tục phân tích, đánh giá bằng thực tiễn và ý kiến của các nhà chuyên môn. Bộ sẽ tiếp thu các góp ý để hoàn thiện cấu trúc bài thi, cách tính điểm, phương thức tuyển chọn và cơ chế phát hiện năng khiếu trong quá trình học tập.
Điều quan trọng là đổi mới phương thức tuyển sinh phải mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, chứ không được tạo ra một rào cản mới đối với những học sinh thực sự có năng lực nổi trội.
Đánh giá chất lượng trường chuyên không chỉ dựa vào thành tích, giải thưởng
Phóng viên: Theo dự thảo, mô hình trường chuyên mới có thể được áp dụng ngay từ năm học 2027-2028, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tính toán như thế nào về lộ trình áp dụng để học sinh, phụ huynh, nhà trường chủ động thích ứng, không gây xáo trộn làm ảnh hưởng đến quyền lợi của các thí sinh?
Đây là vấn đề Bộ Giáo dục và Đào tạo đặc biệt quan tâm trong quá trình xây dựng dự thảo. Quan điểm xuyên suốt của chúng tôi là đổi mới phải đi đôi với bảo đảm quyền lợi chính đáng của học sinh, không để việc thay đổi quy định gây xáo trộn không cần thiết trong quá trình học tập và chuẩn bị dự tuyển của các em.
Dự thảo hiện đề xuất hai mốc triển khai. Những trường bảo đảm điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028; những trường chưa bảo đảm điều kiện được tiếp tục thực hiện theo Quy chế hiện hành và áp dụng mô hình mới từ năm học 2028-2029.
Việc quyết định thời điểm áp dụng không thực hiện một cách đồng loạt hoặc chủ quan. Theo dự thảo, Sở Giáo dục và Đào tạo (đối với trường chuyên thuộc tỉnh), cơ sở giáo dục đại học (đối với trường chuyên thuộc cơ sở giáo dục đại học) có trách nhiệm đánh giá mức độ đáp ứng các điều kiện về đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh để quyết định thời điểm áp dụng đối với từng trường. Thời điểm này phải được công bố công khai cùng với kế hoạch tuyển sinh vào lớp 10 và báo cáo Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Đối với học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước thời điểm áp dụng quy định mới, dự thảo quy định các em tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến khi hoàn thành cấp học. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính ổn định và liên tục trong quá trình học tập.
Riêng đối với học sinh lớp 9 hiện nay, chúng tôi nhận thức rõ các em đã có quá trình học tập, ôn luyện và định hướng dự tuyển theo phương thức hiện hành. Vì vậy, việc thay đổi phương thức tuyển sinh cần được xem xét thận trọng, phải có thông tin đầy đủ, rõ ràng và bảo đảm thời gian chuẩn bị phù hợp.
Tôi xin nhấn mạnh rằng, mốc năm học 2027-2028 trong dự thảo là phương án đề xuất, không phải yêu cầu tất cả các trường phải triển khai bằng mọi giá. Bộ sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của các địa phương, các trường chuyên, chuyên gia, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá kỹ tác động của lộ trình này. Nếu thực tiễn cho thấy cần điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp để bảo đảm tốt hơn quyền lợi của học sinh thì Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu.
Chúng tôi kiên định với mục tiêu đổi mới, nhưng không nóng vội trong tổ chức thực hiện. Sự ổn định, công bằng và quyền lợi học tập của học sinh phải được đặt lên hàng đầu.
Phóng viên: Để có thể đánh giá một cách thực chất, hiệu quả về chất lượng trường chuyên không chỉ dựa vào thành tích thi học sinh giỏi, giải thưởng mà còn chú trọng sự tiến bộ, năng lực nghiên cứu, sáng tạo và quá trình phát triển lâu dài của học sinh - như yêu cầu đề ra tại Dự thảo - Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ cụ thể hóa về tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động của các trường chuyên như thế nào, thưa ông?
Vụ trưởng Thái Văn Tài: Tôi cho rằng đây là một thay đổi rất cần thiết trong cách nhìn nhận và đánh giá chất lượng hoạt động của trường chuyên.
Thành tích thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế là một kết quả quan trọng, thể hiện năng lực của học sinh và chất lượng bồi dưỡng của nhà trường. Chúng ta cần tiếp tục duy trì, phát huy và tạo điều kiện tốt hơn để học sinh có năng khiếu được tham gia các kỳ thi này. Tuy nhiên, nếu chỉ lấy số lượng giải thưởng làm thước đo chủ yếu thì chưa phản ánh đầy đủ chất lượng giáo dục và hiệu quả phát triển tài năng của một trường chuyên.
Một trường chuyên có chất lượng tốt phải là nơi không chỉ phát hiện được học sinh giỏi, mà còn giúp các em tiến bộ, trưởng thành, hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng nghiên cứu, sáng tạo và có định hướng phát triển phù hợp với năng lực, sở trường của mình.
Theo định hướng của dự thảo, việc đánh giá chất lượng trường chuyên cần được xem xét trên nhiều phương diện.
Thứ nhất, đánh giá kết quả thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông, bảo đảm học sinh được giáo dục toàn diện, có phẩm chất, năng lực và nền tảng kiến thức vững chắc.
Thứ hai, đánh giá hiệu quả tổ chức giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học; khả năng phát hiện, bồi dưỡng và phát triển năng lực nổi trội của học sinh.
Việc đánh giá tài năng của học sinh phải căn cứ tổng hợp vào phẩm chất, năng lực, sự tiến bộ, sản phẩm học tập, nghiên cứu và sáng tạo, không lấy thành tích thi, giải thưởng làm tiêu chí chủ yếu.
Thứ ba, đánh giá sự tiến bộ của học sinh thông qua kết quả học tập, năng lực vận dụng kiến thức, sản phẩm học tập, hoạt động nghiên cứu, thực hành và sáng tạo; không chỉ nhìn vào kết quả tại một thời điểm hoặc một kỳ thi.
Thứ tư, đánh giá hiệu quả tổ chức các dự án học tập liên môn, liên ngành, hoạt động nghiên cứu khoa học, hợp tác với cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức liên quan.
Thứ năm, quan tâm theo dõi quá trình học tập, nghiên cứu và định hướng nghề nghiệp của cựu học sinh trên cơ sở tự nguyện, phù hợp quy định. Đây là một trong những nguồn thông tin giúp đánh giá hiệu quả lâu dài của hoạt động phát hiện, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng.
Tôi muốn lưu ý rằng, Dự thảo đã xác định rõ nguyên tắc sử dụng kết hợp các phương pháp, công cụ đánh giá định lượng và định tính; việc đánh giá tài năng của học sinh phải căn cứ tổng hợp vào phẩm chất, năng lực, sự tiến bộ, sản phẩm học tập, nghiên cứu và sáng tạo, không lấy thành tích thi, giải thưởng làm tiêu chí chủ yếu.
Đây không phải là hạ thấp vai trò của các kỳ thi học sinh giỏi, mà là mở rộng cách nhìn nhận về tài năng và chất lượng giáo dục. Một học sinh có thể có năng lực nổi trội trong nghiên cứu khoa học, công nghệ, sáng tạo, giải quyết vấn đề thực tiễn hoặc các lĩnh vực khác, chứ không chỉ được nhận diện qua thành tích thi học sinh giỏi.
Trong quá trình hoàn thiện dự thảo và hướng dẫn triển khai, Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu cụ thể hóa các tiêu chí, phương pháp và minh chứng đánh giá, bảo đảm khách quan, phù hợp với đặc thù của trường chuyên và điều kiện thực tế của từng địa phương.
Mục tiêu cuối cùng là xây dựng hệ thống trường chuyên thực sự trở thành môi trường phát hiện, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng cho đất nước; nơi mỗi học sinh được phát triển toàn diện, được khuyến khích theo đuổi đam mê, phát huy sở trường và có đủ nền tảng để đóng góp cho xã hội trong tương lai.
Xin trân trọng cảm ơn Vụ trưởng!
LÊ HÀ - QUỲNH NGUYỄN
Thực hiện
