Chuyển từ "người dân đến cơ sở y tế" sang "y tế chủ động đến với người dân"

Dự kiến ngày 24/8, Quốc hội sẽ biểu quyết thông qua Nghị quyết về tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia. Từ thực tiễn y tế nông thôn, miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) của Nghệ An, đại biểu góp ý nhiều nội dung cụ thể nhằm hoàn thiện chính sách chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Không thể giải quyết y tế miền núi chỉ bằng xây trạm, mua máy

– Từ ý kiến đã nêu tại phiên thảo luận tổ ngày 19/8, theo đại biểu, để hoàn thiện Điều 9 về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển để các khoản đầu tư thực sự chuyển thành dịch vụ có chất lượng cho người dân cần lưu ý những gì?

– Từ thực tiễn y tế nông thôn, miền núi, biên giới và vùng đồng bào DTTS của Nghệ An, tôi cho rằng thách thức không chỉ nằm ở việc đầu tư cơ sở vật chất, mà quan trọng hơn là làm thế nào để công trình, thiết bị có người vận hành, có kinh phí duy trì, qua đó giúp người dân thực sự tiếp cận được dịch vụ y tế có chất lượng.

Điểm a khoản 1 Điều 9 mới quy định việc xây dựng, cải tạo, mua sắm thiết bị và công nghệ thông tin, nhưng chưa quy định rõ nguồn lực cho vận hành, bảo trì, sửa chữa thiết bị và đào tạo người sử dụng. Vì vậy, cần quy định rõ việc đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ thông tin phải gắn với phương án bảo đảm nhân lực, kinh phí vận hành và các điều kiện duy trì phù hợp với từng địa bàn.

Cùng với đó, chuyển đổi số phải được triển khai thực chất. Định hướng xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử tại điểm e Điều 9 là đúng, nhưng ở các địa bàn khó khăn, cần tránh tình trạng có phần mềm mà không có dữ liệu hoặc không sử dụng được.

Theo tôi, cần bổ sung yêu cầu liên thông dữ liệu, hình thành hồ sơ sức khỏe suốt đời và kết nối dữ liệu giữa trạm y tế với các cơ sở y tế khác. Đồng thời, phải bảo đảm hạ tầng công nghệ thông tin và hệ thống kết nối mạng trên địa bàn cấp xã, nhất là ở miền núi, vùng sâu, vùng xa.

– Nhân lực là điều kiện quyết định khả năng vận hành của y tế cơ sở. Theo đại biểu, chính sách cần được thiết kế như thế nào để vừa bảo đảm đủ nhân lực ở các vị trí chuyên môn, vừa giữ được đội ngũ làm việc lâu dài tại miền núi?

– Chính sách nhân lực y tế cơ sở phải toàn diện, không chỉ tập trung vào bác sĩ chuyên khoa. Điểm c khoản 1 Điều 9 mới đề cập việc đào tạo, bồi dưỡng bác sĩ chuyên khoa làm việc tại y tế cơ sở. Trong khi đó, nhân lực y tế miền núi vừa thiếu, vừa yếu ở nhiều vị trí, gồm bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên, dược sĩ, nhân viên y tế thôn, bản và cô đỡ thôn, bản.

Tôi đề nghị sửa theo hướng: “Đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng và phát triển nhân lực y tế cơ sở; ưu tiên bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên, dược sĩ, nhân viên y tế thôn, bản, cô đỡ thôn, bản; có chính sách thu hút, hỗ trợ, bố trí, sử dụng và duy trì nhân lực làm việc lâu dài tại vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, biên giới”.

Đặc biệt, cần có cơ chế “đào tạo theo địa chỉ sử dụng” và “cam kết phục vụ”. Cần gắn người được đào tạo cho miền núi với trách nhiệm công tác tại địa bàn, với người địa phương để bảo đảm tính bền vững; tránh tình trạng chỉ làm việc một thời gian rồi chuyển đến nơi khác, làm giảm hiệu quả nguồn lực dành cho đào tạo.

Không thể giải quyết y tế miền núi chỉ bằng xây trạm y tế và mua máy móc. Cần có chính sách đồng bộ về phụ cấp đặc thù, nhà ở công vụ, hỗ trợ đi lại, luân phiên, biệt phái, đào tạo từ xa và cơ chế thăng tiến nghề nghiệp. Trong đó, ưu tiên tuyển dụng, đào tạo người địa phương, người DTTS để trở về phục vụ chính địa phương mình là giải pháp bền vững hơn việc liên tục đưa nhân lực từ nơi khác lên.

Phân bổ nguồn lực theo mức độ thiếu hụt và khả năng tiếp cận

– Khi khoảng cách và giao thông trở thành những rào cản lớn, theo đại biểu, cần phân bổ nguồn lực và tổ chức cung ứng dịch vụ như thế nào để người dân miền núi thực sự tiếp cận được dịch vụ y tế?

– Ở miền núi, có những địa bàn cách bệnh viện hàng chục, thậm chí cả trăm km; dân cư sống phân tán và thường xuyên bị chia cắt vào mùa mưa. Tôi đề nghị nguồn lực của Chương trình được phân bổ dựa trên dân số, mức độ nghèo, địa hình, khoảng cách đến cơ sở y tế, điều kiện giao thông, đặc điểm dân tộc và nguy cơ dịch bệnh.

Nguyên tắc cần bổ sung là: “Việc phân bổ nguồn lực của Chương trình phải ưu tiên theo mức độ thiếu hụt dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận của người dân, không chỉ căn cứ quy mô dân số; ưu tiên vùng đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, vùng đồng bào DTTS và địa bàn thường xuyên bị chia cắt do thiên tai”.

Cùng với phân bổ nguồn lực phù hợp, cần chuyển mạnh từ tư duy “người dân đến cơ sở y tế” sang “y tế chủ động đến với người dân”. Điểm d và đ khoản 1 Điều 9 đã đề cập hoạt động khám lưu động, nhưng ở miền núi, có trạm y tế không có nghĩa người dân dễ dàng đến được. Có người dân sống, làm việc trên nương rẫy nhiều tháng; khoảng cách và giao thông trở thành rào cản lớn nhất.

Vì vậy, cần bổ sung nguồn lực cho hoạt động y tế tại cộng đồng, bao gồm chi phí để nhân viên trạm y tế đến hộ gia đình khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh không lây nhiễm, tiêm chủng, chăm sóc bà mẹ và trẻ em; đồng thời hỗ trợ chi phí cấp cứu ban đầu và vận chuyển người bệnh từ vùng đặc biệt khó khăn.

Cấp cứu ngoại viện và vận chuyển người bệnh cũng phải được thiết kế phù hợp với địa hình miền núi. Thực tế, có nơi người bệnh phải được đưa tới bệnh viện bằng võng, cáng, xe máy hoặc phương tiện không chuyên dụng, vượt qua sông, suối; có lúc không có đò, người vận chuyển phải lội qua suối trước khi tiếp cận được cơ sở y tế.

Tôi đề nghị phát triển mạng lưới cấp cứu ngoại viện, điểm cấp cứu ban đầu và hoạt động vận chuyển người bệnh phù hợp với điều kiện địa hình; ưu tiên vùng sâu, vùng xa, biên giới và vùng thường xuyên bị chia cắt do thiên tai; đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin để điều phối cấp cứu và kết nối với cơ sở khám bệnh, chữa bệnh tuyến trên.

– Bên cạnh đầu tư, nhân lực và khả năng tiếp cận dịch vụ, cần hoàn thiện những cơ chế nào để y tế miền núi vận hành bền vững và chủ động ứng phó với các vấn đề đặc thù, thưa đại biểu?

– Trước hết, chính sách dân số cần phù hợp với đặc điểm từng vùng. Ở một số địa bàn miền núi còn tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, mang thai ở tuổi vị thành niên, sinh nhiều con, khoảng cách giữa các lần sinh ngắn, trong khi nguy cơ tử vong mẹ và trẻ em còn cao.

Do đó, chính sách dân số phải căn cứ vào đặc điểm mức sinh, dân tộc và điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương; tránh áp dụng một chính sách dân số đồng nhất cho mọi địa bàn.

Điểm c khoản 2 Điều 9 đã đề cập bệnh không lây nhiễm và sức khỏe tâm thần, nhưng nội dung còn khá chung.

Tại miền núi và vùng đồng bào DTTS, nhiều vấn đề như suy dinh dưỡng, thiếu vi chất, thiếu máu, sức khỏe tâm thần, sức khỏe sinh sản vị thành niên, nạn mua bán người… có tỷ lệ cao hơn so với khu vực đồng bằng. Vì vậy, cần nghiên cứu xây dựng gói dịch vụ tối thiểu về y tế học đường và sức khỏe vị thành niên, phù hợp với vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Bên cạnh đó, cần phát huy hiệu quả cơ chế phối hợp quân - dân y và sự phối hợp giữa các lực lượng trên địa bàn. Tôi đề nghị phát triển cơ chế phối hợp cung ứng dịch vụ y tế giữa y tế cơ sở, bệnh viện, quân y, quân dân y và lực lượng Công an; có thể dùng chung nhân lực, thiết bị, thuốc, vật tư trong tình huống khẩn cấp; phối hợp trong cấp cứu, vận chuyển, phòng, chống dịch và ứng phó thiên tai, thảm họa.

Y tế miền núi cũng phải có khả năng thích ứng với thiên tai và biến đổi khí hậu. Miền núi thường xuyên đối mặt với lũ quét, sạt lở đất, chia cắt giao thông, rét đậm, rét hại và các tình huống khẩn cấp. Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung quy định: “Phát triển năng lực y tế ứng phó thiên tai, thảm họa, dịch bệnh và các tình huống khẩn cấp; bảo đảm thuốc, vật tư, trang thiết bị, phương tiện cấp cứu và phương án duy trì hoạt động của cơ sở y tế tại các địa bàn có nguy cơ bị chia cắt”.

Đối với địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, rất cần duy trì trung tâm y tế làm nhiệm vụ dự phòng để quản lý, chỉ đạo công tác y tế khu vực, kết nối với Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh (CDC) và Sở Y tế.

– Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!

Qua giám sát tại bộ phận một cửa, thực trạng một số địa phương, tôi thấy dù mỗi ngày chỉ có khoảng 5 người đến làm thủ tục, bộ phận 1 cửa vẫn đầu tư máy lấy số tự động. Việc đầu tư như vậy lãng phí trong khi thiết bị khác đang thiếu. Vì vậy, cần đánh giá đúng nhu cầu sử dụng và có giải pháp tránh lãng phí trong đầu tư máy móc, thiết bị xếp theo thứ tự ưu tiên.

Đối với y tế cơ sở, thực tế có nơi có máy nhưng thiếu người vận hành; thiết bị hỏng nhưng không có kinh phí sửa chữa; internet không ổn định; chi phí bảo trì cao; điều kiện bảo quản hạn chế. Vì vậy, đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ thông tin phải gắn với phương án bảo đảm nhân lực, kinh phí vận hành, bảo quản, bảo trì, sửa chữa, thay thế và đào tạo sử dụng, phù hợp với điều kiện địa lý, dân cư và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của từng địa bàn.

ĐBQH LÊ THỊ HOÀI CHUNG (Nghệ An)