Bầu cử Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp: Điểm mới trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp

Điều chỉnh thẩm quyền trong tổ chức bầu cử

Đây là kỳ bầu cử đầu tiên được tổ chức khi chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào vận hành. Việc không còn cấp trung gian giữa tỉnh và xã, phường đặt ra yêu cầu phân định lại chuỗi thẩm quyền trong tổ chức bầu cử.

Khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều nhiệm vụ trước đây có sự tham gia của cấp trung gian nay được giao trực tiếp cho cấp tỉnh và cấp xã, phường. Thẩm quyền thành lập các tổ chức phụ trách bầu cử, xác định khu vực bỏ phiếu, lập và niêm yết danh sách cử tri, tổng hợp kết quả ở cơ sở… được quy định rõ ràng, hạn chế tình trạng giao thoa trách nhiệm.

Trong thực tế, chính quyền xã, phường hiện phải trực tiếp đảm nhiệm nhiều khâu chuẩn bị quan trọng, từ rà soát danh sách cử tri theo dữ liệu dân cư, cập nhật biến động nhân khẩu đến niêm yết công khai tại trụ sở hoặc khu dân cư.

Tại một số xã, phường đông dân cư, cán bộ cơ sở cho biết, khối lượng rà soát dữ liệu cử tri tăng đáng kể so với trước đây. Tuy nhiên, nhờ hệ thống dữ liệu dân cư được chuẩn hóa, việc đối chiếu thông tin, cập nhật thay đổi nơi cư trú hay bổ sung cử tri mới trở nên thuận lợi và chính xác hơn.

Quy trình bầu cử chặt chẽ hơn

Một điểm đáng chú ý khác là việc sắp xếp lại các mốc thời gian trong toàn bộ quy trình bầu cử. Khoảng cách giữa các bước hiệp thương, lập danh sách người ứng cử, công bố danh sách chính thức và niêm yết danh sách cử tri được tính toán lại theo hướng hợp lý hơn, tránh kéo dài quy trình không cần thiết.

Việc tinh gọn các bước giúp bộ máy chủ động hơn trong điều hành, khi khối lượng công việc tập trung chủ yếu ở 2 cấp tỉnh và xã, phường.

Tuy nhiên, tiến trình gọn hơn cũng đồng nghĩa với yêu cầu kỷ luật thời hạn chặt chẽ hơn. Việc công bố danh sách, tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, tố cáo phải bảo đảm đúng trình tự và không được chậm trễ.

Minh bạch hơn trong lập danh sách cử tri

Trong bối cảnh quản trị hiện đại, việc lập danh sách cử tri trên nền tảng dữ liệu dân cư thống nhất được xem là bước tiến quan trọng.

Danh sách cử tri được xây dựng trên cơ sở dữ liệu cập nhật, hạn chế tối đa tình trạng trùng lặp, thiếu sót hoặc sai lệch thông tin. Yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống” không chỉ là tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn là điều kiện trực tiếp bảo đảm quyền bầu cử của công dân, đồng thời, góp phần hạn chế tranh chấp, khiếu nại liên quan đến danh sách cử tri.

Cùng với đó, thông tin về người ứng cử, chương trình hành động và các hướng dẫn bầu cử được công khai qua nhiều kênh chính thức. Phương thức tổ chức hội nghị cử tri cũng linh hoạt hơn, có thể kết hợp trực tiếp và trực tuyến, miễn là bảo đảm đúng quy trình luật định.

Minh bạch hóa thông tin vì thế trở thành yêu cầu quan trọng trong tổ chức bầu cử, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số.

Yêu cầu cao hơn với đại biểu ứng cử

Bên cạnh thay đổi về tổ chức và quy trình, yêu cầu về chất lượng đại biểu tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm.

Việc phân bổ số lượng đại biểu giữa các địa phương gắn với quy mô dân số và đặc điểm từng vùng, bảo đảm nguyên tắc đại diện hợp lý. Trong điều kiện chính quyền địa phương 2 cấp, tiếng nói đại diện của cử tri ở cơ sở càng cần được bảo đảm đầy đủ và thực chất hơn.

Cơ cấu đại biểu tiếp tục hướng tới bảo đảm tính đại diện hợp lý giữa các nhóm xã hội và lĩnh vực chuyên môn. Tuy nhiên, yếu tố được nhấn mạnh không chỉ là cơ cấu mà là tiêu chuẩn thực chất của người ứng cử: Phẩm chất chính trị, năng lực, uy tín và mối liên hệ với cử tri.

Hồ sơ ứng cử được thẩm tra, xác minh theo quy trình chặt chẽ. Việc công khai thông tin rộng rãi hơn cũng đồng nghĩa với trách nhiệm giải trình của người ứng cử trước cử tri rõ ràng hơn.

Giữ vững các nguyên tắc nền tảng của bầu cử

Dù có những điều chỉnh về tổ chức và kỹ thuật thực hiện, các nguyên tắc cơ bản của bầu cử vẫn được giữ nguyên: Phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.

Mọi khiếu nại, tố cáo liên quan đến người ứng cử hoặc danh sách cử tri đều phải được xem xét và giải quyết theo đúng trình tự, thời hạn luật định.

Trao đổi về những thay đổi trong kỳ bầu cử lần này, TS. Luật sư Nguyễn Trọng Hải- Giám đốc Công ty Luật Trọng Hải và Cộng sự, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Nghệ An cho rằng: Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra trong bối cảnh bộ máy hành chính đã được tinh gọn, chính quyền địa phương vận hành theo 2 cấp (tỉnh và xã, phường).

Theo ông Hải, việc không còn cấp hành chính trung gian đã làm thay đổi đáng kể cách tổ chức và điều hành công tác bầu cử. Quy trình chỉ đạo, điều hành được thực hiện trực tiếp từ Ủy ban Bầu cử cấp tỉnh tới các tổ chức phụ trách bầu cử ở cơ sở. Nhờ đó, các khâu trung gian được rút ngắn, việc triển khai quy định pháp luật về bầu cử cũng thống nhất và sát thực tiễn hơn.

Bên cạnh đó, việc phân định lại thẩm quyền giữa các cấp chính quyền cùng với việc ứng dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư trong rà soát, lập danh sách cử tri cũng góp phần nâng cao tính minh bạch của kỳ bầu cử. “Khi dữ liệu được chuẩn hóa và quy trình được siết chặt, việc lập danh sách cử tri sẽ chính xác hơn, qua đó, bảo đảm tốt hơn quyền bầu cử của công dân”, ông Hải nhận định.

Trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp đã vận hành ổn định, kỳ bầu cử nhiệm kỳ 2026-2031 không chỉ là hoạt động dân chủ định kỳ mà còn là bước kiểm nghiệm quan trọng đối với việc tổ chức thực thi pháp luật bầu cử trong thực tiễn.