OCOP Nghệ An - Để những “ngôi sao” thực sự tỏa sáng - Bài 1: Khi sản xuất chưa gắn với thị trường

Sau gần một thập kỷ triển khai Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng nỗ lực của cộng đồng doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ sản xuất, Nghệ An đã vươn lên trở thành một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về phát triển sản phẩm OCOP.

TRĂM HOA ĐUA NỞ

Đến cuối tháng 6/2026, toàn tỉnh Nghệ An có 588 sản phẩm OCOP còn hiệu lực, trong đó có 3 sản phẩm đạt hạng 5 sao và 40 sản phẩm đạt hạng 4 sao. Danh mục sản phẩm ngày càng phong phú; nhiều sản phẩm được đầu tư bài bản về quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác; từng bước ứng dụng khoa học - công nghệ vào chế biến, đồng thời phát huy hiệu quả các lợi thế về tài nguyên bản địa và giá trị văn hóa truyền thống.

Những sản phẩm mang đậm dấu ấn xứ Nghệ như cam Vinh, tương Nam Đàn, chè, mật ong, nước mắm, tinh bột nghệ, các sản phẩm dược liệu, hải sản chế biến... đã góp phần nâng cao giá trị nông sản, khôi phục nhiều nghề truyền thống, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân nông thôn. Theo thống kê của ngành nông nghiệp, doanh thu của các sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên tăng bình quân khoảng 8-10% mỗi năm; Chương trình tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 2.300 lao động cùng hàng nghìn lao động thời vụ.

Những con số đó cho thấy OCOP đã thực sự trở thành một động lực quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, phía sau những thành quả đáng ghi nhận ấy vẫn tồn tại một nghịch lý.

Là một trong những địa phương có nhiều sản phẩm OCOP nhất cả nước nhưng Nghệ An lại có rất ít sản phẩm hiện diện thường xuyên trong các hệ thống bán lẻ hiện đại; số sản phẩm tạo được chỗ đứng trên các sàn thương mại điện tử còn khá khiêm tốn. Phần lớn vẫn tiêu thụ ở quy mô địa phương hoặc thông qua các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại và các cơ quan, đơn vị mua làm quà tặng. Điều đó đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Điểm nghẽn của OCOP Nghệ An hiện nay nằm ở đâu? Ở chất lượng sản phẩm hay ở năng lực đưa sản phẩm ra thị trường?

CHẤT LƯỢNG CÓ CÒN LÀ RÀO CẢN LỚN NHẤT ?

Theo Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, sản phẩm OCOP là sản phẩm đặc sản, đặc sắc, có nguồn gốc địa phương, được sản xuất theo tiêu chuẩn gắn với giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội, hướng đến phát triển xanh và bền vững. Như vậy, OCOP không chỉ là một sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn phải mang trong mình bản sắc, tính khác biệt và câu chuyện của vùng đất nơi sản phẩm được tạo ra.

Để được công nhận từ 3 đến 5 sao, mỗi sản phẩm phải trải qua quy trình đánh giá nghiêm ngặt về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác và giá trị cộng đồng. Theo Bộ tiêu chí mới, ngoài chất lượng kỹ thuật, tính độc đáo, khả năng tiếp thị, câu chuyện sản phẩm và tiềm năng thị trường cũng là những tiêu chí quan trọng.

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã mạnh dạn đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng như VietGAP, HACCP, GlobalGAP... Nhiều sản phẩm có mẫu mã đẹp, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn theo quy định và từng bước khẳng định uy tín trên thị trường. Xét về chất lượng kỹ thuật, không ít sản phẩm OCOP của Nghệ An hoàn toàn có thể cạnh tranh với những sản phẩm cùng loại đang được bày bán trong các siêu thị lớn. Vậy vì sao sản phẩm OCOP Nghệ An vẫn xuất hiện khá khiêm tốn trên các kệ hàng hiện đại?

Một trong những nguyên nhân quan trọng nằm ở quy mô sản xuất. Trong tổng số 449 chủ thể OCOP của tỉnh, chỉ có 70 doanh nghiệp, chiếm 15,6%; còn lại chủ yếu là hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ kinh doanh. Riêng hộ kinh doanh chiếm hơn 41% tổng số chủ thể. Cơ cấu này phản ánh đúng thực trạng sản xuất OCOP hiện nay: đa số cơ sở còn nhỏ lẻ, hạn chế về vốn, năng lực quản trị, công nghệ và khả năng mở rộng quy mô. Không ít cơ sở chỉ sản xuất theo mùa vụ hoặc theo đơn đặt hàng. Khi nhu cầu thị trường tăng cao, họ không đủ năng lực mở rộng sản lượng; ngược lại, khi sức mua giảm lại thiếu khả năng dự trữ và điều tiết hàng hóa. Trong khi đó, các chuỗi bán lẻ hiện đại luôn yêu cầu nguồn cung ổn định quanh năm, chất lượng đồng đều giữa các lô hàng và khả năng đáp ứng nhanh khi nhu cầu thị trường tăng.

Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận nguồn vốn của các chủ thể OCOP vẫn còn nhiều hạn chế. Việc mở rộng quy mô sản xuất, đầu tư nhà xưởng, kho bảo quản, dây chuyền chế biến, vùng nguyên liệu hay hệ thống kiểm soát chất lượng đều cần nguồn lực tài chính lớn. Thế nhưng, nhiều doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ sản xuất vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng, khiến quá trình nâng cấp năng lực sản xuất chưa theo kịp yêu cầu của thị trường.

SẢN XUẤT ĐÃ GẮN VỚI THỊ TRƯỜNG ?

Một thực tế khác cũng rất đáng suy nghĩ là nhiều chủ thể OCOP vẫn đang sản xuất theo tư duy của người làm nghề hơn là tư duy của người làm thị trường. Nhiều chủ thể đang mới dành nhiều tâm sức để hoàn thiện chất lượng sản phẩm nhưng lại đầu tư rất ít cho nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu, marketing và phát triển hệ thống phân phối. Không ít sản phẩm có chất lượng tốt nhưng bao bì chưa thực sự nổi bật, thiếu điểm nhận diện và chưa tạo được sự khác biệt so với các sản phẩm cùng loại.

Đó cũng là lý do dẫn đến một nghịch lý khác: số lượng sản phẩm OCOP của Nghệ An tăng nhanh nhưng sản phẩm thực sự tiêu biểu, có khả năng dẫn dắt thị trường vẫn còn ít. Ở nhiều địa phương, việc phát triển OCOP vẫn chủ yếu dựa trên những sản phẩm sẵn có, trong khi chưa chú trọng xây dựng vùng nguyên liệu quy mô lớn, phát triển các sản phẩm mang tính khác biệt và có lợi thế cạnh tranh dài hạn. Thực tế đó cho thấy đã đến lúc cần nhìn nhận lại quá trình phát triển OCOP theo hướng thực chất hơn. Thành công của Chương trình OCOP không thể chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm được công nhận, mà phải được khẳng định bằng khả năng cạnh tranh trên thị trường, sức sống của thương hiệu và niềm tin của người tiêu dùng.

Trong số 588 sản phẩm OCOP hiện có của Nghệ An, điều quan trọng không chỉ là có thêm bao nhiêu sản phẩm đạt 3 sao, 4 sao hay 5 sao, mà là sẽ có bao nhiêu sản phẩm đủ sức vượt ra khỏi phạm vi địa phương, chinh phục hệ thống bán lẻ hiện đại, các sàn thương mại điện tử và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước cũng như quốc tế. Đó mới là thước đo thực sự của những "ngôi sao OCOP" trên bầu trời thị trường.

Bài 2: Hành trình từ sản phẩm đến thương hiệu