TĂNG CƯỜNG VAI TRÒ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI – NHÌN TỪ THỰC TIỄN TỈNH NGHỆ AN

SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG - NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT

Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chủ trương lớn, xuyên suốt của Đảng trong tiến trình đổi mới đất nước. Một trong những yêu cầu cốt lõi của quá trình đó là kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước, bảo đảm mọi quyền lực đều được thực hiện đúng Hiến pháp, pháp luật, vì lợi ích của Nhân dân. Với vị trí là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Quốc hội thực hiện ba chức năng hiến định là lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao. Trong đó, giám sát không chỉ nhằm phát hiện, xử lý những hạn chế trong tổ chức thực hiện pháp luật mà còn góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Đảng lãnh đạo hoạt động của Quốc hội không phải bằng sự can thiệp trực tiếp vào việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội mà bằng việc định hướng chính trị, hoạch định chủ trương, xác định những yêu cầu lớn đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là nguyên tắc có ý nghĩa nền tảng, bảo đảm sự thống nhất giữa đường lối của Đảng với hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời phát huy đầy đủ tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của Quốc hội trong thực hiện quyền lực nhà nước.

Những năm gần đây, cùng với yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển đất nước, hoạt động giám sát của Quốc hội ngày càng được đổi mới theo hướng thực chất, chuyên nghiệp và hiệu quả hơn. Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định rõ yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, nâng cao chất lượng giám sát, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước và trách nhiệm giải trình của các cơ quan trong bộ máy nhà nước. Tinh thần đó tiếp tục được quán triệt và phát triển trong quá trình triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, với yêu cầu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, phát huy chuyển đổi số, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược. Việc Ban Chỉ đạo Đề án "Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân" đang tích cực tổng kết thực tiễn, hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn cho thấy quyết tâm của Đảng trong việc tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát trước hết được thể hiện ở việc định hướng lựa chọn đúng những vấn đề trọng tâm, trọng điểm cần giám sát; bảo đảm hoạt động giám sát gắn chặt với việc thực hiện các chủ trương lớn của Đảng, yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và những vấn đề cử tri, Nhân dân quan tâm. Đồng thời, Đảng lãnh đạo thông qua việc phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan của Quốc hội, Chính phủ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan hữu quan trong quá trình tổ chức giám sát, theo dõi và đôn đốc thực hiện các kiến nghị sau giám sát.

Điểm mới nổi bật trong tư duy giám sát hiện nay là chuyển mạnh từ “giám sát việc chấp hành pháp luật” sang “giám sát để hoàn thiện thể chế và kiến tạo phát triển”. Hoạt động giám sát không chỉ trả lời câu hỏi việc thực hiện pháp luật có đúng quy định hay không, mà còn phải đánh giá chính sách có phù hợp với thực tiễn hay không, còn những điểm nghẽn nào cản trở sự phát triển, những quy định nào cần sửa đổi, bổ sung để phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn. Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra đối với hoạt động của Quốc hội trong giai đoạn mới, khi chất lượng giám sát được đánh giá không chỉ bằng số lượng cuộc giám sát mà bằng khả năng tạo chuyển biến trong thực tiễn và đóng góp vào quá trình hoàn thiện pháp luật.

Thực tiễn hoạt động của Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV là minh chứng sinh động cho quá trình đổi mới đó. Bám sát sự lãnh đạo của Đảng, chương trình giám sát của Quốc hội và yêu cầu phát triển của địa phương, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh đã không ngừng đổi mới tư duy, phương thức tổ chức giám sát, từng bước nâng cao chất lượng các cuộc giám sát, gắn chặt hoạt động giám sát với công tác xây dựng pháp luật, tham gia quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và theo dõi việc thực hiện chính sách. Những kết quả đạt được không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề đặt ra ở địa phương mà còn cung cấp nhiều luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế ở tầm quốc gia.

Chính từ thực tiễn đó có thể khẳng định, tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát không làm giảm tính độc lập, chủ động của Quốc hội trong thực hiện chức năng hiến định, mà ngược lại tạo nền tảng chính trị vững chắc để hoạt động giám sát ngày càng đi vào chiều sâu, thực chất, chuyên nghiệp, trở thành công cụ quan trọng trong kiểm soát quyền lực nhà nước, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và thúc đẩy phát triển đất nước nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

TỪ THỰC TIỄN NGHỆ AN: ĐỔI MỚI TƯ DUY VÀ PHƯƠNG THỨC GIÁM SÁT THEO ĐỊNH HƯỚNG CỦA ĐẢNG

Thực tiễn luôn là thước đo khách quan nhất đối với hiệu quả hoạt động giám sát. Từ sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, hoạt động giám sát của Quốc hội chỉ thực sự phát huy giá trị khi bám sát những vấn đề lớn của đất nước, yêu cầu phát triển của địa phương và những nội dung cử tri, Nhân dân quan tâm. Với tinh thần đó, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An đã không ngừng đổi mới cả về tư duy và phương thức tổ chức giám sát, tạo nhiều chuyển biến tích cực trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV.

Điểm nổi bật trước hết là việc lựa chọn đúng và trúng chuyên đề giám sát. Thay vì dàn trải, Đoàn tập trung vào những lĩnh vực tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội và đời sống Nhân dân, đồng thời là những nội dung đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế, chính sách. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, Đoàn đã triển khai 13 chuyên đề giám sát theo chương trình của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và chủ động thực hiện 09 chuyên đề giám sát của Đoàn. Các chuyên đề tập trung vào y tế cơ sở, bảo hiểm xã hội, giáo dục và đào tạo, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, các chương trình mục tiêu quốc gia, cơ chế đặc thù phát triển tỉnh Nghệ An, quản lý tài nguyên, khoáng sản, nhà ở cho người có công, công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo... Đây đều là những vấn đề vừa có ý nghĩa trước mắt, vừa có tác động lâu dài đến quá trình hoàn thiện thể chế và phát triển bền vững.

Điểm đổi mới quan trọng hơn là phương thức giám sát đã chuyển mạnh từ kiểm tra việc thực hiện quy định sang đánh giá toàn diện hiệu quả của chính sách trong thực tiễn. Trước mỗi chuyên đề, Đoàn đều tổ chức khảo sát thực tế tại cơ sở, làm việc trực tiếp với các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và người dân; kết hợp nghiên cứu hồ sơ, tài liệu với đối thoại, trao đổi nhiều chiều để có cái nhìn toàn diện, khách quan. Nhờ đó, hoạt động giám sát không chỉ phản ánh những kết quả đạt được mà còn nhận diện rõ nguyên nhân của những hạn chế, những "điểm nghẽn" trong tổ chức thực hiện và đề xuất giải pháp tháo gỡ phù hợp với thực tiễn.

Một trong những kinh nghiệm nổi bật của Nghệ An là gắn chặt hoạt động giám sát với công tác xây dựng pháp luật. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy giám sát của Quốc hội hiện nay. Mỗi cuộc giám sát không chỉ hướng tới việc đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật mà còn cung cấp những luận cứ thực tiễn phục vụ việc sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật, hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao chất lượng công tác lập pháp.

Điều đó được thể hiện rõ qua nhiều chuyên đề giám sát. Đối với lĩnh vực y tế, hoạt động giám sát việc huy động, quản lý và sử dụng các nguồn lực phục vụ phòng, chống dịch COVID-19 gắn với thực hiện chính sách, pháp luật về y tế cơ sở và y tế dự phòng không chỉ đánh giá việc sử dụng nguồn lực mà còn chỉ ra những bất cập về nhân lực, cơ chế tài chính, năng lực của hệ thống y tế cơ sở sau đại dịch. Những kiến nghị từ thực tiễn Nghệ An đã góp phần bổ sung cơ sở thực tiễn để Quốc hội và Chính phủ tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển y tế cơ sở trong giai đoạn mới.

Đối với lĩnh vực bảo hiểm xã hội, việc lựa chọn thời điểm giám sát khi Quốc hội đang xem xét sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội đã tạo điều kiện để những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn địa phương được phản ánh đầy đủ tới các cơ quan có thẩm quyền. Các kiến nghị về mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, xử lý tình trạng chậm đóng, nợ đóng, bảo đảm quyền lợi người lao động và nâng cao hiệu quả chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện đều xuất phát từ thực tiễn triển khai tại địa phương và có giá trị tham khảo trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Tương tự, các chuyên đề giám sát về quản lý khoáng sản, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia hay triển khai cơ chế, chính sách đặc thù phát triển tỉnh Nghệ An đều không dừng ở việc chỉ ra những hạn chế trong tổ chức thực hiện mà tập trung đánh giá tính phù hợp của cơ chế, chính sách, xác định những quy định cần sửa đổi, bổ sung và kiến nghị các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Qua đó, thực tiễn địa phương đã trở thành nguồn thông tin quan trọng phục vụ quá trình hoạch định chính sách và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Một điểm đáng ghi nhận khác là hoạt động giám sát ngày càng được thực hiện theo hướng công khai, dân chủ và phát huy trí tuệ của nhiều chủ thể. Bên cạnh việc làm việc với các cơ quan chịu sự giám sát, Đoàn còn chú trọng lắng nghe ý kiến của chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp, cử tri và Nhân dân. Điều này giúp kết quả giám sát phản ánh đầy đủ hơn những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, đồng thời nâng cao tính khách quan, minh bạch và chất lượng các kiến nghị.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, hoạt động giám sát cũng đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức trên cơ sở khai thác hiệu quả dữ liệu số và ứng dụng công nghệ. Đây là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao chất lượng phân tích, dự báo, phát hiện sớm những bất cập trong thực thi chính sách, đồng thời hỗ trợ đại biểu Quốc hội có thêm căn cứ khách quan khi xem xét, đánh giá và tham gia quyết định các vấn đề quan trọng. Đó cũng là định hướng phù hợp với yêu cầu xây dựng Quốc hội số, nền quản trị quốc gia hiện đại và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.

Từ thực tiễn Nghệ An có thể rút ra bài học quan trọng: hiệu quả hoạt động giám sát không bắt nguồn từ số lượng các cuộc giám sát mà từ chất lượng của từng chuyên đề, từ khả năng phát hiện đúng vấn đề, phân tích đúng nguyên nhân, kiến nghị đúng giải pháp và tạo được chuyển biến trong thực tiễn. Đây cũng chính là mục tiêu mà Đảng hướng tới khi lãnh đạo đổi mới hoạt động của Quốc hội, để giám sát thực sự trở thành công cụ kiểm soát quyền lực, hoàn thiện thể chế và kiến tạo phát triển.

NÂNG CAO HIỆU LỰC GIÁM SÁT - GÓP PHẦN HOÀN THIỆN THỂ CHẾ VÀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC

Nếu lựa chọn đúng chuyên đề và đổi mới phương thức tổ chức là điều kiện cần thì việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kết luận, kiến nghị sau giám sát chính là yếu tố quyết định hiệu quả của hoạt động giám sát. Thực tiễn nhiều năm cho thấy, không ít cuộc giám sát trước đây dừng lại ở việc ban hành báo cáo và kiến nghị, trong khi việc tổ chức thực hiện chưa được quan tâm đúng mức. Điều đó làm giảm hiệu lực của hoạt động giám sát và chưa tạo được những chuyển biến rõ nét trong thực tiễn.

Nhận thức rõ vấn đề đó, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An luôn xác định mỗi cuộc giám sát chỉ thực sự hoàn thành khi các kiến nghị được tiếp thu, tổ chức thực hiện và mang lại kết quả cụ thể. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, từ các cuộc giám sát, khảo sát và hoạt động giám sát thường xuyên, Đoàn đã ban hành 347 kiến nghị, gồm 185 kiến nghị gửi các cơ quan Trung ương và 162 kiến nghị gửi các cơ quan của tỉnh. Các kiến nghị tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng, hướng đến sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách, tháo gỡ khó khăn trong tổ chức thực hiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Thông qua các cuộc làm việc với UBND tỉnh, các sở, ngành, địa phương; hoạt động tiếp xúc cử tri, tiếp công dân và giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, nhiều kiến nghị đã được rà soát, tiếp thu và triển khai thực hiện. Điều này góp phần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan chịu sự giám sát, đồng thời khẳng định hoạt động giám sát không chỉ nhằm phát hiện hạn chế mà còn đồng hành cùng các cơ quan trong quá trình khắc phục khó khăn, hoàn thiện chính sách và nâng cao chất lượng quản lý.

Qua thực tiễn Nghệ An có thể thấy rõ xu hướng chuyển từ “giám sát việc chấp hành” sang “giám sát để hoàn thiện thể chế”. Đây là bước phát triển phù hợp với yêu cầu đổi mới hoạt động của Quốc hội trong giai đoạn hiện nay. Giá trị của hoạt động giám sát không chỉ được đo bằng số lượng cuộc giám sát hay số lượng kiến nghị được ban hành mà quan trọng hơn là mức độ tác động đến việc sửa đổi chính sách, hoàn thiện pháp luật và tạo chuyển biến trong thực tiễn.

Bối cảnh phát triển mới của đất nước đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động giám sát. Quá trình đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân, xây dựng nền hành chính hiện đại và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi Quốc hội phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức giám sát, nâng cao chất lượng dự báo, phát hiện sớm những bất cập của chính sách và tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước.

Để đáp ứng yêu cầu đó, trước hết cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về kiểm soát quyền lực nhà nước, coi giám sát là phương thức quan trọng để bảo đảm mọi quyền lực được thực hiện đúng Hiến pháp, pháp luật và vì lợi ích của Nhân dân. Sự lãnh đạo của Đảng cần được thể hiện xuyên suốt từ việc định hướng lựa chọn chuyên đề, chỉ đạo tổ chức thực hiện đến theo dõi, kiểm tra việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát.

Cùng với đó, cần tiếp tục đổi mới hoạt động giám sát theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp và hiệu quả thực thi chính sách làm trung tâm; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong phân tích, đánh giá; xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ hoạt động giám sát; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, chuyên gia và nhà khoa học nhằm nâng cao tính khách quan, chuyên nghiệp và chất lượng phản biện.

Việc Ban Chỉ đạo Đề án "Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân" của Đảng ủy Quốc hội đang khẩn trương tổng kết thực tiễn, nghiên cứu hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát là yêu cầu khách quan, đáp ứng đòi hỏi của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn phát triển mới. Những kết quả đạt được từ thực tiễn tỉnh Nghệ An là minh chứng sinh động cho thấy, khi sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện bằng chủ trương đúng, cơ chế phù hợp và sự chỉ đạo quyết liệt, hoạt động giám sát góp phần tích cực hoàn thiện thể chế, tăng cường trách nhiệm giải trình và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, trở thành động lực thúc đẩy đáp ứng yêu cầu phát triển nền quản trị quốc gia hiện đại.

Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội không chỉ là yêu cầu về mặt tổ chức mà còn là yêu cầu có tính chiến lược trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thực tiễn tỉnh Nghệ An cho thấy, sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng đã tạo nền tảng để hoạt động giám sát ngày càng đổi mới, đi vào chiều sâu, gắn chặt với thực tiễn, phục vụ trực tiếp công tác lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Trong giai đoạn hiện nay, khi toàn Đảng đang triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV và tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt động của Quốc hội, việc hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát càng có ý nghĩa cấp thiết. Phát huy những bài học từ thực tiễn, tiếp tục đổi mới tư duy, phương thức giám sát, nâng cao chất lượng theo dõi sau giám sát, đẩy mạnh chuyển đổi số và phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị sẽ góp phần để hoạt động giám sát thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong kiểm soát quyền lực, hoàn thiện thể chế, kiến tạo phát triển và phục vụ Nhân dân, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới./.