Phát triển du lịch cộng đồng không bắt đầu từ du lịch, mà từ niềm tin

Nhưng sau mỗi chuyến đi, điều khiến tôi suy nghĩ không phải là có bao nhiêu homestay mới được dựng lên hay bao nhiêu điểm check-in được giới thiệu. Điều đọng lại là ánh mắt của những người dân bản địa khi nói về tương lai của bản làng mình. Và tôi nhận ra rằng: Phát triển du lịch cộng đồng bền vững vốn không thể bắt đầu từ việc "làm du lịch". Nó phải bắt đầu từ một thứ vô hình nhưng cốt lõi: Niềm tin.

Miền Tây Nghệ An là vùng đất mà thiên nhiên vẫn còn giữ được nhiều nét nguyên sơ, trong khi đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc vẫn hiện diện khá rõ trong từng bản làng. Những nếp nhà, tiếng nói, phong tục, nghề truyền thống, ẩm thực và cách ứng xử với núi rừng… tạo nên một vốn quý không dễ tìm thấy ở nhiều nơi khác.

Điều đáng suy nghĩ hơn là thái độ của người dân trước những thay đổi đang diễn ra trên chính quê hương mình. Họ có coi du lịch là cơ hội để chủ động vươn lên hay chỉ là một hoạt động được mang đến từ bên ngoài? Họ có thực sự được tham gia vào quá trình quyết định hướng phát triển của cộng đồng hay vẫn chủ yếu làm theo những gì đã được người khác thiết kế?

Những câu hỏi đó không chỉ liên quan đến du lịch mà liên quan đến cách phát triển một cộng đồng.

Theo tôi, du lịch cộng đồng chỉ có thể phát triển bền vững khi cộng đồng thực sự trở thành trung tâm của quá trình phát triển. Điều quyết định không phải là một dự án được đầu tư bao nhiêu, một công trình được xây dựng quy mô đến đâu hay một mùa du lịch đón được bao nhiêu lượt khách. Quan trọng hơn là người dân có tin rằng họ là chủ thể của sự phát triển, có quyền quyết định tương lai của bản làng mình và có thể hưởng lợi một cách công bằng từ những giá trị mà chính họ đang gìn giữ.

PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG PHẢI ĐƯỢC NHÌN RỘNG HƠN PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Những năm gần đây, du lịch được kỳ vọng là đòn bẩy tạo việc làm, nâng cao thu nhập và mở ra cơ hội phát triển cho nhiều địa phương miền núi. Kỳ vọng đó hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, tư duy phát triển du lich bền vững đòi hỏi một góc nhìn ngược lại: Phải xây dựng một cộng đồng đủ nội lực trước, du lịch mới có nền tảng để cất cánh.

Một cộng đồng vững mạnh trước hết phải là nơi người trẻ nhìn thấy tương lai trên chính mảnh đất quê hương. Không phải ai cũng làm du lịch, nhưng một khi có thêm việc làm, cơ hội khởi nghiệp, ứng dụng công nghệ để kết nối thị trường nông sản và sản phẩm bản địa, việc ở lại gắn bó với bản làng sẽ trở thành một lựa chọn tự nhiên và khả thi. Ở đó, người phụ nữ có điều kiện phát huy nghề thủ công truyền thống để tạo thu nhập ổn định; thế hệ trẻ được học hành, tiếp cận tri thức mới nhưng vẫn tự hào nói tiếng mẹ đẻ, hiểu phong tục và trân trọng cội nguồn. Khi văn hóa nuôi sống được người dân, việc bảo tồn sẽ có được động lực tự thân mạnh mẽ nhất.

Môi trường tự nhiên cũng cần được tiếp cận, những cánh rừng nguyên sinh, đỉnh núi cao, thác nước, biển mây hay bầu không khí mát lành… là điều kiện sống còn của cư dân bản địa. Thực tế cho thấy, sức hút khó thay thế nhất của miền núi luôn nằm ở con người và không gian văn hóa nguyên bản. Du khách có thể đến với Mường Lống vì biển mây, tìm về Quế Phong vì cảnh sắc hoang sơ, nhưng điều giữ chân họ quay trở lại không nằm ở vài góc chụp ảnh check-in. Đó là sự chân tình, mộc mạc của đồng bào, là hương vị bữa cơm gia đình bản địa và cảm giác được sống trong một không gian văn hóa còn giữ được nhiều giá trị bản địa.

Bài học từ nhiều nơi cho thấy, khi du lịch phát triển nóng, bản sắc văn hóa rất dễ bị "sân khấu hóa", sản phẩm địa phương bị đồng hóa và cảnh quan bị biến dạng theo thị hiếu ngắn hạn. Khai thác luôn phải đi đôi với gìn giữ; đánh mất tính độc bản cũng đồng nghĩa với việc tự đánh mất sức cạnh tranh.

Bởi vậy, thước đo thành công của một địa phương không đơn thuần nằm ở số lượt khách hay số lượng cơ sở lưu trú mọc lên. Đích đến quan trọng nhất là sau mỗi giai đoạn phát triển, người dân có cuộc sống ấm no, bình yên hơn, tự chủ được tương lai ngay tại quê nhà và giữ vẹn nguyên bản sắc của dân tộc mình.

HẠ TẦNG CÓ THỂ MỞ ĐƯỜNG, NHƯNG KHÔNG THỂ THAY THẾ VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG

Từ Quốc lộ 7 ngược lên Mường Lống rồi tiếp tục sang Quế Phong, có thể cảm nhận khá rõ sự đổi thay của vùng cao trong những năm gần đây. Đường giao thông thuận lợi hơn, điện và viễn thông phủ đến nhiều bản làng, khoảng cách giữa miền núi với đồng bằng từng bước được rút ngắn. Những chuyển biến đó tạo điều kiện để du khách tiếp cận các điểm đến dễ dàng hơn, đồng thời mở ra thêm cơ hội phát triển sinh kế cho người dân địa phương.

Không ai phủ nhận ý nghĩa của hạ tầng đối với phát triển du lịch, nhưng, hạ tầng chỉ tạo ra điều kiện, chứ không quyết định sự thành công của một mô hình du lịch cộng đồng.

Một tuyến đường mới có thể đưa du khách đến bản làng nhanh hơn, nhưng cộng đồng mới tạo ra “giá trị trải nghiệm”. Một homestay được đầu tư khang trang cũng chưa bảo đảm rằng du khách sẽ muốn quay trở lại nếu cảnh quan xuống cấp, môi trường không được giữ gìn hoặc những giá trị văn hóa dần bị mai một...

Thực tiễn ở nhiều địa phương cho thấy, nơi nào người dân cùng thống nhất về hướng phát triển, cùng chia sẻ trách nhiệm và lợi ích thì nơi đó thường duy trì được sức sống của mô hình lâu dài hơn. Ngược lại, nếu mỗi hộ làm theo một cách, thiếu sự phối hợp trong tổ chức, thiếu sự đồng thuận trong cộng đồng thì ngay cả khi có sự hỗ trợ từ Nhà nước hoặc doanh nghiệp, hiệu quả cũng khó bền vững.

PHÁT HUY VAI TRÒ CHỦ THỂ CỦA NGƯỜI DÂN TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG

Không ai hiểu bản làng bằng những người đã nhiều năm gắn bó với bản làng. Họ biết khu rừng nào cần được gìn giữ, con suối nào vẫn còn giữ được vẻ nguyên sơ, mùa nào cảnh sắc đẹp nhất, phong tục nào có thể giới thiệu với du khách và những giá trị nào cần được bảo vệ như một phần bản sắc của cộng đồng. Đó không chỉ là vốn sống, mà còn là nguồn lực đặc biệt của du lịch cộng đồng.

Khi người dân cảm thấy đây thực sự là câu chuyện của mình, họ sẽ có lý do để giữ gìn nhiều hơn. Một khu rừng được bảo vệ không chỉ vì đó là yêu cầu của chính quyền, một phong tục được gìn giữ không chỉ vì nó có thể trở thành sản phẩm du lịch, mà bởi người dân hiểu rằng đó là một phần của quê hương mình. Du lịch cộng đồng chỉ có thể bền vững khi người dân thực sự có quyền làm chủ, có đủ năng lực để tham gia, được hưởng lợi công bằng và tin rằng phát triển du lịch không buộc họ phải đánh đổi quê hương, văn hóa và tương lai của chính mình.

NHÀ NƯỚC VÀ DOANH NGHIỆP LUÔN ĐỒNG HÀNH CÙNG VỚI NGƯỜI DÂN

Trao quyền cho cộng đồng không có nghĩa là Nhà nước buông lỏng vai trò quản lý hay để người dân tự xoay xở. Ngược lại, trách nhiệm của chính quyền càng trở nên quan trọng hơn. Chính quyền cần định hướng phát triển, hoàn thiện cơ chế, đầu tư hạ tầng, hỗ trợ đào tạo, kết nối thị trường, bảo đảm môi trường đầu tư minh bạch và tạo điều kiện để người dân tham gia bình đẳng vào quá trình phát triển.

Doanh nghiệp cũng có vai trò không thể thiếu. Tuy nhiên, sự hợp tác chỉ bền vững khi cộng đồng không bị xem là nguồn cung lao động hoặc đơn thuần là bên cung cấp dịch vụ. Người dân phải được nhìn nhận là đối tác cùng tạo ra giá trị, cùng chia sẻ lợi ích và cùng chịu trách nhiệm đối với sự phát triển của điểm đến. Giá trị của một dự án không chỉ nằm ở doanh thu hay lượng khách trong một mùa du lịch, mà còn ở khả năng tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập, chuyển giao kinh nghiệm quản lý và cùng cộng đồng xây dựng thương hiệu điểm đến.

Mỗi chính sách hỗ trợ đều cần hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực của người dân. Nhưng sau cùng, điều cần đạt được là cộng đồng đủ khả năng duy trì và phát triển mô hình ngay cả khi chương trình hỗ trợ đã kết thúc.