KIẾN GIẢI NGHỆ AN - Tư duy lại nông nghiệp, nông dân, nông thôn và phát triển bền vững

Có những buổi chiều, đứng bên bờ sông Lam, nhìn dòng nước lặng lẽ trôi qua những bãi bồi, chợt nghe trong gió như có tiếng ai hỏi: “Răng quê mình nhiều tiềm năng rứa mà cuộc sống của người dân vẫn còn bao nỗi nhọc nhằn, lo toan?”

Câu hỏi mộc mạc, nhưng không dễ trả lời.

Bởi Nghệ An rộng lắm. Rộng từ miền biển Cửa Lò, Cửa Hội đến những cánh đồng ven sông Lam; từ miền trung du Thanh Chương, Anh Sơn lên đại ngàn Pù Mát, Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong. Mỗi miền đất có một dáng hình, một vùng tiểu khí hậu, một tập quán, một câu chuyện. Có nơi đất đỏ đồi núi, có nơi bãi bồi phù sa, có nơi gió Lào khô rát, có nơi mây phủ quanh năm…

Rộng về không gian đã đành, Nghệ An còn rộng trong chiều sâu văn hóa. Đó là điệu ví, câu giặm; là tiếng nói chân chất “răng, rứa, mô, tê”; là mái nhà quê giữa vườn cau, hàng chè; là ký ức làng Chùa, Làng Sen; là dấu chân người đi mở đất, giữ làng; là sự chịu thương, chịu khó của bao thế hệ người dân xứ Nghệ.

Nhưng tiềm năng không tự nhiên trở thành giá trị. Tài nguyên không tự nhiên trở thành sinh kế. Truyền thống không tự nhiên trở thành động lực phát triển.

Muốn đi xa hơn, có lẽ cần bắt đầu bằng một cuộc kiến giải.

Kiến giải không phải để phủ nhận những gì đã có. Kiến giải là nhìn lại điều quen thuộc bằng một cách nhìn mới. Là cùng nhau hỏi thêm một câu hỏi, mở thêm một góc nhìn, tìm thêm một con đường.

Tập bài viết “Kiến giải Nghệ An” được hình thành từ tinh thần ấy.

Đây không phải là những bài viết nhằm đưa ra một khuôn mẫu cố định cho Nghệ An. Mỗi vùng đất có điều kiện riêng, mỗi cộng đồng có nhịp sống riêng, mỗi người dân, hộ dân có một hoàn cảnh riêng. Một công thức thành công ở miền biển chưa chắc phù hợp với miền núi. Một mô hình hiệu quả ở đồng bằng chưa chắc có thể mang nguyên vẹn lên vùng cao.

Điều tập bài viết mong muốn gợi mở không phải là câu trả lời duy nhất, mà là cách đặt lại câu hỏi.

Nông nghiệp Nghệ An có phải chỉ là câu chuyện trồng cây gì, nuôi con gì, đạt năng suất bao nhiêu?

Người nông dân Nghệ An có phải chỉ là người trực tiếp lao động trên ruộng đồng, nương rẫy?

Nông thôn Nghệ An có phải chỉ là không gian nằm ngoài đô thị, nơi cần thêm đường bê tông, trường học, trạm y tế và những công trình mới?

Phát triển bền vững có phải chỉ là những chỉ tiêu được ghi trong kế hoạch, hay phải được cảm nhận trong từng dòng sông, từng cánh rừng, từng mảnh vườn và từng bữa cơm trong gia đình mỗi người dân?

Khi đặt lại câu hỏi, cách nhìn cũng dần thay đổi.

Nông nghiệp khi ấy không chỉ tạo ra nông sản. Nông nghiệp còn tạo ra cảnh quan, gìn giữ nguồn nước, nuôi dưỡng văn hóa, tạo việc làm, kết nối cộng đồng và lưu giữ ký ức quê hương.

Một đảo chè Thanh Chương không chỉ cho ra số sản lượng chè hàng hóa. Đó còn là màu xanh của cảnh quan, là điểm đến trải nghiệm, là câu chuyện về người trồng chè, là không gian để trẻ em hiểu thêm về quê mình.

Một vườn cam Phủ Quỳ, Đồng Thành, Con Cuông không chỉ được tính bằng sản lượng mỗi mùa. Trong vườn cam còn có chất đất, nguồn nước, bàn tay người chăm sóc, giống cây bản địa, tri thức canh tác và cả niềm tin của người tiêu dùng.

Một cánh rừng miền Tây xứ Nghệ không chỉ là diện tích che phủ. Rừng còn là nguồn sinh thủy, là nơi cư trú của muôn loài, là nhiều loài dược liệu quý dưới tán rừng, là sinh kế của cộng đồng, là kho tri thức bản địa và là tấm lá chắn trước những biến động khí hậu ngày càng khốc liệt.

Biển Nghệ An với chiều dài bờ biển khoảng 82 Km, từ Quỳnh Lập tới Cửa Hội không chỉ có những chuyến tàu ra khơi. Biển còn có hệ sinh thái, làng nghề, ẩm thực, văn hóa ngư dân, du lịch cộng đồng và những câu chuyện về đời sống ven bờ.

Khi nhìn như vậy, một sản phẩm nông nghiệp không còn đứng riêng lẻ. Nó nằm trong một hệ sinh thái giá trị.

Người mua hôm nay không chỉ mua một cân chè, mấy cân cam, một chai nước mắm hay một sản phẩm thổ cẩm. Người mua còn tìm kiếm sự tin cậy, câu chuyện, bản sắc, trách nhiệm với môi trường và cảm xúc gắn với nơi sản phẩm được làm ra.

Bởi vậy, không nên chỉ hỏi: “Sản phẩm ni bán được bao nhiêu?”

Hãy hỏi thêm: “Sản phẩm ni kể được câu chuyện chi? Mang theo giá trị chi? Giúp cộng đồng cùng khá lên ra răng?”

Đó là bước chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; từ bán cái mình có sang tạo ra cái thị trường cần; từ khai thác tài nguyên sang nuôi dưỡng tài nguyên; từ làm riêng lẻ sang hợp tác cùng nhau. Trong cuộc chuyển đổi ấy, người nông dân phải được nhìn nhận bằng một vị thế mới.

Người nông dân không chỉ là người làm ra nguyên liệu. Người nông dân còn có thể là người làm kinh tế, người quản trị nông trại, người gìn giữ tài nguyên, người kể chuyện quê hương và người tham gia vào chuỗi giá trị.

Muốn vậy, tri thức phải đến gần hơn với ruộng đồng. Công nghệ phải trở nên dễ hiểu hơn. Chuyển đổi số phải giúp người dân giảm chi phí, minh bạch sản xuất, kết nối thị trường, dự báo rủi ro, chứ không phải chỉ thêm những phần mềm khó sử dụng.

Một chiếc điện thoại thông minh có thể giúp ghi nhật ký mùa vụ, nhận biết sâu bệnh, cập nhật giá cả, giới thiệu sản phẩm. Nhưng công nghệ chỉ thật sự có ý nghĩa khi người dân sử dụng được, thấy có lợi và chủ động làm chủ.

Không thể chỉ nói với người nông dân rằng phải thay đổi. Cần cùng ngồi xuống bên bà con, để hiểu vì sao người dân chưa muốn thay đổi, còn e ngại điều gì, cần được hỗ trợ ra sao. Có khi điều người dân thiếu không phải là một chủ trương mới, mà là một nơi để cùng nhau bàn bạc. Không phải là thêm một cuộc họp, mà là một không gian đủ tin cậy để nói thật, nghe thật và làm thật.

Từ những tổ hợp tác, hợp tác xã, hội nghề nghiệp đến những nhóm cộng đồng nhỏ, tinh thần hợp tác cần được khơi dậy từ nhu cầu thực tế. Bởi trong một thị trường rộng lớn, từng hộ riêng lẻ rất khó tự mình giải quyết câu chuyện tiêu chuẩn, vật tư, chế biến, logistics, thương hiệu và đầu ra.

Người Nghệ An vốn nổi tiếng kiên cường, chịu khó, ham học. Nhưng chịu khó thôi chưa đủ. Cần biết hợp tác để sức người không bị phân tán. Cần biết chia sẻ thông tin để tránh cảnh cùng trồng một loại cây rồi cùng rơi vào vòng xoáy dư thừa. Cần biết giữ chữ tín để thương hiệu quê hương không bị tổn thương bởi những lợi ích trước mắt.

“Đi một mình cho nhanh” đôi khi đúng với một quãng ngắn. Nhưng muốn đi qua những mùa hạn, mùa lũ, biến động thị trường và thay đổi khí hậu, nhất thiết phải đi cùng nhau.

Kiến giải nông nghiệp cũng dẫn đến kiến giải nông thôn.

Nông thôn không chỉ là nơi cung cấp lương thực, lao động và nguyên liệu cho đô thị. Nông thôn phải là nơi đáng sống, nơi người trẻ có thể nhìn thấy tương lai, người già được chăm sóc, trẻ em được học tập trong một môi trường gắn với thiên nhiên và văn hóa bản địa.

Một con đường mới mở ra có thể giúp hàng hóa đi nhanh hơn. Nhưng một cộng đồng biết liên kết sẽ giúp giá trị ở lại lâu hơn.

Một ngôi nhà văn hóa khang trang là điều đáng quý. Nhưng quý hơn nữa là bên trong ngôi nhà ấy có những cuộc đối thoại thật sự, có lớp học cộng đồng, có nơi truyền nghề, có không gian để người già kể chuyện cho trẻ nhỏ và để những người trẻ trình bày sáng kiến của mình.

Một làng quê phát triển không nhất thiết phải trở nên giống đô thị. Nông thôn có vẻ đẹp riêng, nhịp sống riêng và sức hấp dẫn riêng. Điều cần làm không phải là xóa đi dấu vết làng quê, mà là nâng cao chất lượng sống trong khi vẫn giữ được hồn cốt của làng.

Nghệ An có điệu ví, giặm, có ký ức làng Sen, có những bản làng miền Tây, có ẩm thực dân dã, có nghề truyền thống, có những câu chuyện lịch sử được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Những giá trị ấy không nên chỉ nằm trong bảo tàng hay xuất hiện vào ngày lễ hội. Chúng rất cần trở thành nguồn lực cho giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Một câu ví có thể đi vào sản phẩm lưu niệm. Một làng nghề có thể gắn liền chuyến du lịch trải nghiệm. Một món ăn quê có thể được chuẩn hóa, kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại nhưng vẫn lưu giữ hương vị quê nhà.

Bản sắc không phải là điều để trưng bày. Bản sắc chỉ sống khi hiện diện trong đời sống hôm nay.

Tập bài viết này cũng muốn góp thêm một cách nhìn về phát triển bền vững.

Bền vững không phải là đi chậm. Bền vững là đi xa mà không làm cạn kiệt nguồn lực của ngày mai.

Không thể phát triển nông nghiệp bằng cách để đất ngày càng bạc màu, nước ngày càng ô nhiễm, rừng ngày càng nghèo đi, gây thêm sạt lở, lũ quét. Không thể tăng sản lượng bằng mọi giá rồi để người sản xuất gánh rủi ro, còn lợi ích chủ yếu rơi vào những khâu khác trong chuỗi.

Sự bền vững phải được đo bằng sức khỏe của đất, của nước, của rừng, của cộng đồng và của chính người lao động.

Có người sẽ hỏi: “Nói như rứa thì bắt đầu từ mô?”

Có lẽ bắt đầu từ việc nhỏ nhất và gần nhất.

Bắt đầu từ một mảnh vườn được chăm sóc theo hướng giảm hóa chất.

Từ một hợp tác xã công khai chi phí, minh bạch chất lượng.

Từ một sản phẩm biết kể câu chuyện thật của người làm ra nó.

Từ một trường học đưa trẻ em ra đồng ruộng, cánh rừng, dòng sông để hiểu hơn về quê nhà.

Từ một cán bộ cơ sở chịu khó đi, chịu khó nghe, không chỉ nhìn nông thôn qua báo cáo, mà sẵn lòng cầm tay chỉ việc khi người dân cần.

Từ một cuộc gặp mà người dân được nói điều mình nghĩ, doanh nghiệp nói điều mình cần, nhà khoa học nói điều mình có thể đóng góp và chính quyền nhận trách nhiệm kết nối. Mỗi thay đổi nhỏ, nếu được duy trì bằng niềm tin và tinh thần hợp tác, sẽ tạo nên một chuyển động lớn.

“Kiến giải Nghệ An” vì thế không chỉ là tên một tập bài viết. Đó là lời mời cùng suy ngẫm về một miền đất rộng, giàu truyền thống, nhiều tiềm năng nhưng cũng đang đứng trước những thách thức, lựa chọn quan trọng.

Lựa chọn tiếp tục phát triển theo chiều rộng, hay kiến tạo những giá trị sâu hơn?

Lựa chọn khai thác những gì đang có, hay kiên trì nuôi dưỡng những giá trị cho mai sau?

Lựa chọn mỗi người tự lo phần mình, hay cùng nhau xây dựng một hệ sinh thái phát triển?

Bên dòng Lam giang, nước vẫn chảy miệt mài, mang theo những lớp phù sa sau mùa lũ. Trên miền Tây Nghệ An, rừng vẫn xanh qua bao mùa mưa nắng. Ngoài Cửa Hội, những con thuyền vẫn hướng ra biển lớn. Trong những làng quê, câu ví giặm, điệu nhuôn, điệu khắp vẫn ngân lên, khi sâu lắng, khi thiết tha.

Mỗi hình ảnh, mỗi âm thanh ấy nhắc rằng Nghệ An chưa bao giờ thiếu sức sống. Điều cần thiết là đánh thức sức sống ấy bằng một tư duy mới, một tinh thần hợp tác mới và một niềm tin mới.

Để rồi một ngày, khi ai đó hỏi: “Quê mình rồi sẽ đi về mô?”

Có thể bình thản trả lời: Quê mình sẽ đi về phía những cánh đồng được nâng niu, những cánh rừng được gìn giữ, những dòng sông được hồi sinh. Đi về phía người nông dân tự tin hơn, cộng đồng gắn kết hơn, nông thôn đáng sống hơn.

Đi về phía phát triển bền vững, nhưng vẫn giữ nguyên tiếng nói chân thành và cốt cách nghĩa tình của người xứ Nghệ.

Đi về phía tương lai, từ chính những giá trị đã được vun bồi trên quê hương, xứ sở, mà suốt cả đời người mình luôn mang nặng yêu thương.