KIẾN GIẢI NGHỆ AN - Bài thứ nhất: Tư duy lại nông nghiệp

Có lần, bên một triền đồi miền Tây Nghệ An, một người nông dân chỉ về những vạt cây trải dài rồi hỏi: “Bây giờ trồng cây chi mới khá được?”.

Câu hỏi quen lắm. Khi giá một loại nông sản tăng lên, người ta bàn nhau trồng thêm. Đến lúc thị trường chững lại, lại hỏi: “Răng năm ni khó bán rứa?” Nông nghiệp vì thế nhiều khi xoay quanh cây gì, con gì, năng suất bao nhiêu, giá cả thế nào.

Nhưng câu hỏi lớn của nông nghiệp Nghệ An hôm nay có lẽ không chỉ là trồng cây gì, nuôi con gì. Câu hỏi cần được đặt lại: Làm thế nào để mỗi sản phẩm tạo ra nhiều giá trị hơn, người nông dân có vị thế cao hơn và mỗi miền quê giữ được sức sống lâu bền hơn?

Khi câu hỏi thay đổi, con đường phát triển cũng bắt đầu thay đổi.

Nông nghiệp không chỉ là chuyện ngoài đồng

Nhắc đến nông nghiệp, người ta thường nghĩ đến ruộng lúa, đồi chè, vườn cam, đàn bò hay những con thuyền trở về từ biển. Cách nhìn ấy không sai, nhưng chưa đủ. Nông nghiệp còn là đất, nước, hệ sinh thái, tri thức của người sản xuất, niềm tin của người tiêu dùng và năng lực hợp tác của cộng đồng.

Khi chỉ nhìn nông nghiệp qua sản lượng, người ta dễ khai thác đất đến bạc màu, sử dụng nước đến cạn kiệt, chạy theo năng suất mà quên chất lượng. Khi nhìn nông nghiệp như một hệ sinh thái, mỗi quyết định hôm nay đều phải nghĩ đến ngày mai.

Từ tư duy sản xuất đến tư duy kinh tế

Trong một thời gian dài, thành công của nông nghiệp thường được đo bằng diện tích, sản lượng và năng suất. Cách đo ấy từng cần thiết. Nhưng khi thị trường, người tiêu dùng và khí hậu cùng thay đổi, làm ra nhiều hơn chưa chắc giúp người dân thu nhập cao hơn.

Tư duy kinh tế nông nghiệp bắt đầu từ thị trường, nhưng không chạy theo thị trường một cách bị động. Sản phẩm Nghệ An khác biệt ở đâu? Giá trị nào có thể được tạo thêm trước khi rời địa phương? Rủi ro được chia sẻ ra sao giữa người sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp?

Những câu hỏi ấy đưa nông nghiệp ra khỏi giới hạn ruộng đồng để kết nối với chế biến, thương mại, khoa học, công nghệ, du lịch và văn hóa. Một cân chè nguyên liệu có một mức giá; một hộp trà được chế biến tinh tế, có chỉ dẫn vùng trồng và câu chuyện về người làm ra nó sẽ mang giá trị khác. Đó là chuyển từ bán sản phẩm sang tạo lập giá trị.

Một nền nông nghiệp mang hình hài Nghệ An

Nghệ An có không gian trải từ biển đến đồng bằng, trung du và miền núi. Sự đa dạng ấy không chỉ là khó khăn trong tổ chức sản xuất, mà còn là một tài sản đặc biệt. Không nên hình dung nông nghiệp Nghệ An như một cánh đồng đồng nhất.

Miền biển có thủy sản, nước mắm và văn hóa cư dân ven biển. Đồng bằng ven sông Lam có lúa, rau màu, vùng bãi và những làng quê lâu đời. Trung du có đồi chè, cây ăn quả, kinh tế vườn. Miền Tây có rừng, dược liệu, sản vật địa phương và kho tri thức của nhiều dân tộc.

Điều cần tìm không phải một loại cây có thể trồng khắp nơi, mà là hệ giá trị phù hợp với từng miền đất. Có nơi giá trị nằm ở sản lượng; có nơi ở cảnh quan, đa dạng sinh học, văn hóa bản địa hay tri thức cộng đồng. Khi tìm được giá trị riêng, nông nghiệp không còn chỉ cạnh tranh bằng giá thấp, mà bằng sự khác biệt.

Đừng chỉ bán nông sản, hãy kể câu chuyện đất và người

Người tiêu dùng ngày càng muốn biết sản phẩm đến từ đâu, được làm ra thế nào, có an toàn, thân thiện với môi trường và đem lại lợi ích gì cho người sản xuất. Một sản phẩm không có câu chuyện rất dễ bị thay thế bởi sản phẩm khác rẻ hơn.

Nhưng câu chuyện không phải lời quảng bá bóng bẩy. Câu chuyện phải bắt đầu từ quá trình sản xuất: một cộng đồng bảo vệ nguồn nước, một hợp tác xã thống nhất quy trình, một giống cây được gìn giữ qua nhiều thế hệ, một sinh kế dưới tán rừng không đánh đổi môi trường.

Kể chuyện không thay thế chất lượng. Nếu sản phẩm không ổn định, bao bì sơ sài, truy xuất không rõ ràng thì câu chuyện hay mấy cũng khó giữ được người mua. Câu chuyện chỉ có sức sống khi được dựng trên chất lượng thật, quy trình thật và trách nhiệm thật.

Đa giá trị là biết đi cùng nhau

Nông nghiệp đa giá trị không có nghĩa một hộ nông dân phải vừa sản xuất, vừa chế biến, vừa bán hàng, vừa làm du lịch. Không phải rứa. Đa giá trị là nhiều chủ thể cùng khai mở những lớp giá trị khác nhau của một tài nguyên.

Người nông dân làm tốt sản xuất. Hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng. Doanh nghiệp đầu tư chế biến và thị trường. Nhà khoa học hỗ trợ giống, quy trình, bảo quản. Người làm văn hóa và du lịch nhận diện câu chuyện, thiết kế trải nghiệm. Chính quyền kiến tạo hạ tầng và không gian hợp tác.

Giá trị không tự nhiên xuất hiện. Giá trị được tạo ra từ sự phối hợp.

Tổ chức lại cách đi cùng nhau

Nông nghiệp nhỏ lẻ không có nghĩa không thể tạo ra thị trường lớn. Điều quyết định nằm ở năng lực tổ chức. Từng hộ có thể sở hữu một mảnh vườn nhỏ, nhưng nếu cùng thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng, xây dựng lịch mùa vụ và thương lượng với doanh nghiệp thì có thể hình thành vùng nguyên liệu đủ sức cạnh tranh.

Hợp tác xã không nên chỉ là nơi cung ứng vật tư hoặc đứng tên ký hợp đồng. Hợp tác xã cần trở thành trung tâm tổ chức cộng đồng sản xuất, dữ liệu vùng trồng, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường. Thành viên không chỉ góp vốn mà còn góp trách nhiệm, thông tin và niềm tin.

Người Nghệ An vốn thẳng thắn, cương trực, chịu thương chịu khó. Nhưng trong kinh tế thị trường, cần thêm năng lực hợp tác, tôn trọng cam kết và chia sẻ lợi ích. Thị trường không chỉ kiểm tra chất lượng sản phẩm, mà còn kiểm tra chất lượng của sự hợp tác.

Công nghệ phải đi cùng đất và người

Chuyển đổi số không bắt đầu từ việc mua nhiều thiết bị hay xây phần mềm phức tạp. Nó bắt đầu từ những vấn đề cụ thể: vùng nào trồng giống gì, khi nào thu hoạch, vật tư được sử dụng ra sao, sâu bệnh xuất hiện ở đâu, sản phẩm có truy xuất được nguồn gốc không?

Một mã truy xuất không làm sản phẩm tự nhiên tốt lên. Nhưng khi gắn với quy trình được kiểm soát, dữ liệu trung thực và trách nhiệm rõ ràng, nó tạo nên lòng tin. Công nghệ phải đơn giản, dễ dùng và đem lại lợi ích nhìn thấy được. Đừng để chuyển đổi số chỉ là chuyện trong phòng máy lạnh, còn người ngoài đồng vẫn ghi chép bằng trí nhớ.

Cùng với công nghệ là câu chuyện của đất. Gió Lào làm đất khô nhanh, mưa lớn cuốn đi lớp đất màu trên triền dốc. Lạm dụng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật làm đất chai cứng, hệ vi sinh suy giảm. Người trồng cây thường hỏi cây đang thiếu chất gì, nhưng trước đó cần hỏi đất đang sống ra sao.

Đất là một hệ sinh thái sống. Tư duy lại nông nghiệp phải bắt đầu từ nuôi dưỡng đất, bảo vệ nước, giảm chất thải, tận dụng phụ phẩm và phát triển kinh tế tuần hoàn. Những việc ấy có thể chưa tạo doanh thu ngay trong một mùa vụ, nhưng quyết định khả năng tồn tại của nông nghiệp trong nhiều năm.

Trên hết là tri thức của người nông dân. Kinh nghiệm bản địa cần kết nối với khoa học; khoa học phải bước ra khỏi hội trường để đi vào từng mùa vụ. Người nông dân chuyên nghiệp phải biết ghi chép, tính chi phí, hiểu thị trường và ra quyết định dựa trên thông tin. Không biết chi phí thì khó biết lời hay lỗ. Không hiểu thị trường thì dễ trồng theo tin đồn. Không hợp tác thì khó có sức mạnh thương lượng.

Từ “quê mình có chi” đến “quê mình tạo ra giá trị gì”

Nghệ An không thiếu tiềm năng. Có rừng, có biển, có đồng bằng, đồi núi, sông Lam, những làng quê giàu truyền thống và những cộng đồng cần cù, hiếu học. Nhưng tiềm năng chỉ là điểm khởi đầu.

Điều quan trọng không phải quê mình có bao nhiêu tài nguyên, mà là tổ chức thế nào để tài nguyên tạo ra giá trị, phân phối ra sao để người dân được hưởng lợi và gìn giữ thế nào để thế hệ mai sau còn cơ hội phát triển. Một vùng nguyên liệu lớn nhưng người dân thu nhập thấp thì chưa thể gọi là thành công. Một sản phẩm nổi tiếng nhưng đất, nước, rừng, biển bị suy kiệt thì chưa thể gọi là bền vững.

Tư duy lại nông nghiệp không phủ nhận những thành quả đã có. Đó là chuyển từ năng suất sang hiệu quả, từ sản lượng sang giá trị, từ khai thác sang nuôi dưỡng, từ đơn ngành sang tích hợp, từ từng hộ riêng lẻ sang cộng đồng hợp tác, từ kinh nghiệm sang tri thức và dữ liệu.

Bên dòng Lam, những bãi bồi vẫn được bồi đắp qua từng mùa nước. Trên miền Tây xứ Nghệ, những cánh rừng vẫn lặng lẽ giữ nguồn sinh thủy.

Giờ đây, cần thêm một cách nghĩ mới để sự cần cù không còn phải đổi lấy thu nhập thấp; thêm sự hợp tác để mỗi hộ nhỏ không đơn độc trước thị trường lớn; thêm tri thức để sản xuất bớt phụ thuộc vào may rủi; thêm trách nhiệm để tài nguyên không bị tổn thương bởi lợi ích ngắn hạn. Cần mở ra những nghề mới để người trẻ có thể trở về bằng tri thức, kỹ năng, công nghệ và ý tưởng.

Rồi sẽ có người hỏi: “Rứa nông nghiệp Nghệ An ngày mai bắt đầu từ mô?”

Có lẽ bắt đầu từ chính hôm nay.

Từ một người nông dân biết ghi lại chi phí mùa vụ. Từ một hợp tác xã xây dựng quy trình chung. Từ một doanh nghiệp tôn trọng người làm ra nguyên liệu. Từ một nhà khoa học chịu khó bước xuống đồng ruộng. Từ một cán bộ cơ sở biết lắng nghe. Từ một người trẻ nhìn quê hương bằng khát vọng kiến tạo.

Khi nhiều thay đổi nhỏ gặp nhau, một nền nông nghiệp mới sẽ thành hình: không chỉ làm ra nhiều hơn mà tạo ra giá trị cao hơn; không chỉ khai thác đất đai mà nuôi dưỡng đất đai; không chỉ đưa nông sản đi xa mà đưa câu chuyện và bản sắc Nghệ An đi cùng; không chỉ giúp người dân vượt qua một mùa khó mà mở ra một con đường phát triển dài lâu.

Đó có lẽ là điểm bắt đầu của hành trình kiến giải nông nghiệp Nghệ An.