KIẾN GIẢI NGHỆ AN - Bài 5: Tư duy lại tư duy cộng đồng

Một buổi chiều bên bờ sông Lam, sau cơn mưa đầu mùa, mấy người trong xóm cùng ra khơi lại dòng mương vừa bị đất đá bồi lấp. Người mang cuốc, người mang xẻng. Người lớn tuổi đứng trên bờ chỉ chỗ nước thường tràn. Thanh niên lội xuống lòng mương, chuyền từng rổ bùn lên. Không có văn bản phân công, không có lễ phát động. Chỉ có một câu nói mộc mạc: “Việc chung mà, ai làm được chi thì góp nấy”.

Câu nói giản dị, nhưng gói trong đó cả một triết lý. Cộng đồng bắt đầu khi con người nhận ra có những việc không ai có thể tự mình giải quyết. Dòng nước, khói bụi, thiên tai hay thương hiệu một vùng đất đều vượt qua ranh giới từng gia đình.

Tư duy lại tư duy cộng đồng, vì thế, là nhìn lại cách con người sống, làm việc và chịu trách nhiệm với những giá trị chung. Không chỉ ở gần nhau, mà biết gắn kết; không chỉ chia sẻ địa giới, mà chia sẻ lợi ích, rủi ro và tương lai.

CỘNG ĐỒNG KHÔNG PHẢI LÀ MỘT ĐÁM ĐÔNG

Một hội trường đông người chưa chắc đã có cộng đồng. Một hợp tác xã nhiều thành viên chưa chắc đã có tinh thần hợp tác. Đám đông là nhiều người cùng có mặt. Cộng đồng là nhiều người cùng quan tâm, cùng hành động và cùng chịu trách nhiệm vì một mục tiêu chung.

Cộng đồng chỉ hình thành khi mỗi người nhìn thấy vai trò của mình trong việc chung; được bàn bạc, nêu ý kiến, biết nguồn lực đến từ đâu và cùng chịu trách nhiệm với kết quả. Một cộng đồng mạnh không phải nơi mọi người luôn nghĩ giống nhau, mà là nơi khác biệt được lắng nghe trong tinh thần tôn trọng.

ĐỪNG CHỈ KÊU GỌI ĐOÀN KẾT, HÃY TẠO VIỆC ĐỂ CÙNG LÀM

Đoàn kết không thể chỉ hình thành bằng lời kêu gọi. Muốn người dân cùng nhau, phải có một việc chung đủ cụ thể: làm sạch một dòng kênh, thống nhất quy trình cho vùng nguyên liệu, gìn giữ một nghề truyền thống hay xây dựng thương hiệu sản phẩm địa phương.

Khi cùng làm một việc, người ta hiểu ai giữ chữ tín, ai có thể kết nối, ai cần được hỗ trợ. Niềm tin không sinh ra sau một bài phát biểu, mà được tích lũy qua những lần cùng làm việc và giữ lời với nhau.

Có người hỏi: “Bà con lâu ni quen làm riêng rồi, răng mà hợp tác được?”.

Hãy bắt đầu từ việc nhỏ, lợi ích rõ, thời gian đủ ngắn để nhìn thấy kết quả. Việc nhỏ thành công, niềm tin tăng lên. Niềm tin lớn dần, cộng đồng mới đủ sức làm việc khó hơn. Câu hỏi đầu tiên không phải “làm sao xây dựng một cộng đồng thật lớn?”, mà là “có việc chi hôm ni mọi người có thể cùng làm?”.

TỪ ĐÓNG GÓP SANG ĐỒNG KIẾN TẠO

Trong nhiều chương trình, sự tham gia của cộng đồng thường được hiểu là đóng góp tiền, đất hoặc ngày công. Nhưng người dân còn có thể đóng góp ý tưởng, kinh nghiệm, tri thức bản địa, mạng lưới quan hệ và khả năng giám sát.

Nếu mọi quyết định đã có sẵn rồi mới mời người dân đóng góp, đó chưa phải là đồng kiến tạo. Đồng kiến tạo bắt đầu từ lúc cộng đồng cùng xác định vấn đề, phân tích nguyên nhân, lựa chọn giải pháp và xác định trách nhiệm. Khi được tham gia từ đầu, người dân thấy đó là việc của mình, không phải việc của ai mang đến.

TỪ “QUÊ MÌNH THIẾU GÌ” ĐẾN “QUÊ MÌNH ĐANG CÓ GÌ”

Nếu chỉ nhìn vào thiếu vốn, thiếu hạ tầng, thiếu thị trường, cộng đồng dễ rơi vào tâm thế chờ dự án, chờ ngân sách, chờ nhà đầu tư. Cần hỏi thêm: “Quê mình đang có chi?”. Có người giỏi nghề, người cao tuổi giữ ký ức, thanh niên biết công nghệ, phụ nữ khéo làm sản phẩm, người con xa quê muốn đóng góp hay sản vật nào chưa được nhìn nhận đúng giá trị?

Đó là kiểm kê tài sản cộng đồng. Tài sản không chỉ là thứ định giá được bằng tiền. Một người được dân làng tin cậy, một nghề truyền thống, một câu ví, câu giặm, một cánh rừng được gìn giữ, một nhóm phụ nữ biết liên kết, một lớp trẻ muốn trở về đều là tài sản.

Khi nhận ra những gì đang có, cộng đồng hiểu mình không bắt đầu từ con số không. Nguồn lực bên ngoài khi ấy không thay thế nội lực, mà giúp nội lực được đánh thức và kết nối.

BỒI ĐẮP VỐN CỘNG ĐỒNG

Một địa phương có thể có đất tốt, sản vật quý nhưng vẫn phát triển chậm nếu người dân thiếu niềm tin và khó hợp tác. Ngược lại, có nơi điều kiện chưa thật thuận lợi nhưng cộng đồng biết tổ chức, biết chia sẻ và giữ chữ tín nên vẫn tạo ra sức bật. Đó là vốn cộng đồng.

Vốn cộng đồng nằm trong mức độ con người tin nhau, trong thói quen giữ lời, khả năng cùng ngồi lại khi bất đồng, sự minh bạch của người đứng đầu và ý thức bảo vệ lợi ích chung. Một khoản thu chi được công khai, một cam kết được thực hiện đúng, một gia đình gặp hoạn nạn được chung tay, mỗi việc như một lớp phù sa bồi đắp nền đất của niềm tin.

Khi có niềm tin, người dân sẵn sàng chia sẻ thông tin, góp vốn, thử nghiệm cách làm mới và giao trách nhiệm cho nhau. Không có vốn cộng đồng, nhiều nguồn lực khác cũng khó phát huy.

MINH BẠCH VÀ NGƯỜI KHƠI MỞ

Điều làm cộng đồng mất niềm tin nhanh nhất không hẳn là thất bại, mà là sự mập mờ. Minh bạch không chỉ là công khai số liệu, mà là giải thích để người dân hiểu, có thể tham gia ý kiến và giám sát. Người đứng đầu cần dám nói cả thuận lợi lẫn khó khăn, dám thừa nhận việc chưa làm được và dám nhận trách nhiệm.

Người xứ Nghệ vốn trọng sự thẳng thắn: nói răng làm rứa, đã hứa thì cố mà giữ. Người đứng đầu cộng đồng vì thế không chỉ là người chỉ đạo, mà phải là người khơi mở đối thoại; biết mời đúng người vào cuộc, lắng nghe ý kiến khác biệt, công khai thông tin và biết lùi lại để người khác trưởng thành.

Một người lãnh đạo cộng đồng giỏi không phải người tự mình làm hết mọi việc, mà là người giúp nhiều người cùng có khả năng hành động; không tạo sự phụ thuộc vào một cá nhân, mà tạo ra đội ngũ kế tiếp.

KHÔNG ĐỂ AI ĐỨNG NGOÀI

Một cộng đồng không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ đi của những người mạnh nhất. Cần nhìn vào khả năng tạo cơ hội để mỗi người tìm thấy vai trò phù hợp. Người có tiền góp tiền, người có đất góp đất, người cao tuổi góp ký ức, người trẻ góp công nghệ, người khéo kết nối góp thị trường.

Phụ nữ không chỉ làm hậu cần, mà cần được tham gia quyết định. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng chăm sóc, mà còn là những thư viện sống. Thanh niên không chỉ là lực lượng xung kích, mà còn có ý tưởng, kỹ năng số và tinh thần thử nghiệm.

Có người hỏi: “Thanh niên đi hết rồi, cộng đồng lấy ai mà làm?”. Nhưng cũng cần hỏi lại: “Ở quê đã có đủ chỗ để người trẻ được làm điều mới hay chưa?”. Người con xa quê vẫn là một phần của cộng đồng, có thể đóng góp tri thức, công nghệ, thị trường và kinh nghiệm quản trị. Tình cảm quê hương là điểm khởi đầu; niềm tin và cách tổ chức mới quyết định sự gắn bó lâu dài.

TỪ PHONG TRÀO SANG THÓI QUEN

Cộng đồng không nên chỉ xuất hiện khi có phong trào. Một tuyến đường hoa không chỉ cần người trồng trong ngày đầu, mà cần người chăm sóc lâu dài. Một mô hình phân loại rác không chỉ cần thùng rác, mà cần lịch thu gom, nơi xử lý và người chịu trách nhiệm.

Tư duy cộng đồng phải đi từ nhiệt tình nhất thời sang trách nhiệm ổn định, từ một người đứng ra lo liệu sang một nhóm cùng phân công. Cộng đồng cũng phải biết học từ thành công, thất bại, người trẻ, người già, khoa học và kinh nghiệm ngoài đồng ruộng.

Chuyển đổi số phải làm cộng đồng minh bạch hơn, phối hợp tốt hơn, chứ không làm con người xa nhau hơn. Màn hình truyền được dữ liệu. Ánh mắt, giọng nói và sự chân thành mới giúp con người hiểu nhau.

BẮT ĐẦU TỪ MỘT CUỘC NGỒI LẠI

Có người hỏi: “Rứa muốn xây dựng cộng đồng thì bắt đầu từ mô?”.

Có lẽ bắt đầu từ một cuộc ngồi lại thật lòng. Không nhất thiết phải đông. Không nhất thiết phải có khẩu hiệu lớn. Chỉ cần những người thực sự quan tâm đến một vấn đề chung.

Ngồi lại để nghe nhau. Người già kể điều đã từng xảy ra. Người nông dân nói điều đang khó. Phụ nữ nói những việc gần gũi trong từng gia đình. Thanh niên chia sẻ ý tưởng mới. Người làm kinh doanh nói về thị trường. Thầy cô giáo nói về điều trẻ em cần. Cán bộ nói rõ nguồn lực và giới hạn.

Từ cuộc ngồi lại ấy, cùng chọn một việc vừa sức. Phân công cụ thể. Công khai nguồn lực. Thống nhất cách theo dõi. Hẹn ngày nhìn lại.

Việc đầu tiên có thể chưa lớn. Nhưng cách cùng làm phải tạo ra niềm tin. Bởi thành quả quan trọng nhất đôi khi không phải dòng mương được khơi, con đường được trồng hoa hay sản phẩm được bán thêm. Thành quả lớn hơn là mọi người bắt đầu tin rằng có thể làm việc cùng nhau.

Bên dòng Lam, từng dòng nước nhỏ gặp nhau thành một dòng sông lớn. Trên miền Tây Nghệ An, từng cánh cây kết nối thành rừng, giữ nguồn nước cho bao bản làng phía dưới. Ngoài biển, mỗi con thuyền có thể đi một hướng, nhưng khi bão đến, ánh đèn của những con thuyền khác trở thành điểm tựa. Trong câu ví, câu giặm, có người cất lời thì phải có người nghe, có bên hát thì mới có bên đáp. Không có sự cộng hưởng, âm thanh chỉ còn là tiếng đơn lẻ.

Cộng đồng cũng rứa.

Mỗi người có thể giỏi một việc. Chỉ khi biết kết nối, những năng lực riêng mới tạo thành sức mạnh chung. Tư duy lại tư duy cộng đồng không phải quay về một làng quê khép kín, nơi cá nhân hòa tan trong tập thể. Đó là kiến tạo một cộng đồng hiện đại, nơi mỗi người được tôn trọng, mỗi khác biệt được lắng nghe, mỗi đóng góp được ghi nhận và mỗi lợi ích chính đáng được đặt trong sự hài hòa với lợi ích chung.

Khi ấy, Nghệ An không chỉ có những con người cần cù, nghị lực và hiếu học. Nghệ An còn có những cộng đồng biết hợp tác, biết học hỏi, biết gìn giữ bản sắc và biết cùng nhau kiến tạo.

Để rồi khi ai đó hỏi: “Quê mình có chi quý nhất?”, có lẽ câu trả lời không chỉ là rừng, biển, đồng ruộng, sản vật hay di sản. Điều quý nhất còn là con người biết nắm tay nhau trước việc chung, biết ngồi lại khi có khác biệt, biết chung sức khi khó khăn, biết chia sẻ khi có thành quả và biết cùng nhau nghĩ về ngày mai.

Đó là điểm bắt đầu của tư duy cộng đồng. Cũng là nền móng để nông nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn, người nông dân có vị thế cao hơn, nông thôn trở nên đáng sống hơn và Nghệ An phát triển bền vững hơn trên chính nội lực của mình.