Bài 3: Hành trang khi trở về
Mười hai ngày ở Sydney trôi qua nhanh. Những điều đọng lại có lẽ không chỉ ở những bài giảng hay những chuyến đi thực tế. Điều quan trọng hơn là cách nhìn: Sydney không phải là một khuôn mẫu để sao chép, nhưng có thể trở thành một tấm gương để soi chiếu, giúp chúng ta nhìn những vấn đề về phát triển, quản trị, quy hoạch, môi trường và đời sống xã hội từ góc độ khách quan, khoa học và có kiểm chứng.
Giữa Sydney và nhiều địa phương ở Việt Nam có rất nhiều khác biệt về quy mô, điều kiện phát triển, lịch sử và thể chế. Australia có diện tích gấp khoảng 23 lần Việt Nam nhưng dân số chỉ bằng khoảng một phần tư; riêng bang NSW đã rộng hơn gấp đôi Việt Nam mà dân số chưa bằng một phần mười. Nhưng những câu hỏi mà chính quyền và xã hội phải trả lời lại có những điểm tương đồng: Làm thế nào để kinh tế tăng trưởng? Làm thế nào để sử dụng hiệu quả nguồn lực? Làm thế nào để quy hoạch đi trước một bước? Làm thế nào để phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường? Làm thế nào để chính quyền gần dân hơn? Làm thế nào để mỗi quyết định công tạo ra giá trị thực cho xã hội?
Có lẽ, điều đáng quý nhất mà một chuyến học tập ở nước ngoài mang lại không phải là đem về một mô hình hoàn chỉnh, mà là đem về những câu hỏi mới. Những câu hỏi ấy giúp chúng ta nhìn lại những điều tưởng như đã quen thuộc. Một công việc hoàn thành chưa chắc đồng nghĩa với một kết quả tốt. Một địa phương phát triển chưa chắc đồng nghĩa với cả vùng phát triển cân bằng. Một nền kinh tế tăng trưởng chưa chắc đồng nghĩa với phát triển bền vững. Một chính sách đúng về mục tiêu chưa chắc đã thành công nếu chưa quan tâm đầy đủ đến những người chịu tác động.
Một điều nữa cũng cần được nói đến một cách sòng phẳng: Bên cạnh những kinh nghiệm đáng học, mô hình của bạn cũng bộc lộ những hạn chế mà chính các chuyên gia Australia thẳng thắn thừa nhận. Nhiều chương trình có mục tiêu dài hạn bị gián đoạn khi thay đổi chính quyền; bộ chỉ tiêu ưu tiên của một bang cùng đơn vị chuyên trách đôn đốc đã bị bãi bỏ ngay sau một kỳ bầu cử. Ở điểm này, tính liên tục trong lãnh đạo, chỉ đạo và trong hệ thống kế hoạch nhiều tầng của Việt Nam lại là một lợi thế cần được phát huy, chứ không chỉ là điều hiển nhiên.
Và có lẽ, từ những bài học ở UTS, điều chúng tôi nhận thức rõ hơn là quản trị hiện đại cuối cùng không phải là làm cho bộ máy trở nên phức tạp hơn, mà là làm cho quyết định đúng hơn, phối hợp tốt hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và tạo ra kết quả rõ ràng hơn cho người dân. Nếu có thể khái quát sau mười hai ngày học tập, chúng tôi nghĩ đó là: Phát triển cuối cùng là quay trở về với con người. Một nền kinh tế tăng trưởng phải tạo ra việc làm và thu nhập; một đô thị phát triển phải tạo ra không gian sống tốt; một quá trình chuyển đổi phải quan tâm đến những người chịu tác động; tài nguyên phải được sử dụng có trách nhiệm; một vùng phát triển phải tạo được cơ hội và kết nối cho các khu vực; một chính quyền hiện đại phải phục vụ người dân tốt hơn. Và một chiến lược phát triển dù được xây dựng công phu đến đâu cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi những thay đổi tích cực được cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày của người dân. Điều đáng mừng là các nghị quyết, chương trình, kế hoạch, chính sách phát triển của chúng ta những năm qua cũng đã và đang được thực hiện theo tư duy mới, tích cực như thế này.
Nghĩ trên đường phố Sydney
Đi qua Sydney, dễ nhận ra một điều: Thành phố này dường như không có chỗ cho sự cẩu thả, tạm bợ trong những công trình xây dựng. Từ Cadmans Cottage bằng đá sa thạch, xây dựng năm 1816, đến Hyde Park Barracks được xây dựng trong các năm 1817–1819, những công trình đã tồn tại hơn hai thế kỷ vẫn được gìn giữ như những phần ký ức sống động của thành phố. Hơn một thế kỷ sau, Sydney tiếp tục tạo nên Nhà hát Opera – khởi công năm 1959, hoàn thành năm 1973 – một công trình hiện đại nhưng đã trở thành biểu tượng kiến trúc và di sản quốc gia. Điều đáng suy ngẫm là ở đây, kiến trúc không chỉ được nhìn như một công trình để sử dụng trong vài chục năm, mà được đặt trong tầm nhìn của nhiều thế hệ. Sự bền vững, chỉn chu và tôn trọng giá trị kiến trúc đã biến những di sản của quá khứ thành di sản văn hóa, tài sản đô thị và cả tài sản kinh tế của hiện tại. Có lẽ đó cũng là một bài học sâu sắc về phát triển: Những gì được làm hôm nay không chỉ để đáp ứng nhu cầu hiện tại, mà còn phải đủ giá trị để thành di sản – tài sản cho nhiều thế hệ mai sau.
Một quan sát đáng nhớ là thu nhập của lao động toàn thời gian tại NSW khoảng 106.700 AUD/năm, song một bát phở Hà Nội ở Sydney là 25 AUD (tương đương 475.000 tiền Việt Nam), nhìn qua là một khoảng cách rất lớn về giá cả. Nhưng phía sau hai con số ấy là hai mặt bằng thu nhập, tiền lương, năng suất lao động và chi phí xã hội rất khác nhau. Vì thế, so sánh mức sống giữa các quốc gia không thể chỉ dựa vào tỷ giá hay giá của một món hàng, mà cần nhìn vào sức mua thực tế của đồng tiền và khả năng đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của người dân. Đó cũng là một cách nhìn để hiểu rằng mục tiêu của phát triển kinh tế cuối cùng không chỉ là làm cho GDP lớn hơn, mà là làm cho thu nhập thực tế, chất lượng cuộc sống và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân ngày càng tốt hơn.
Lời tri ân và bài học về trách nhiệm
Một chi tiết đặc biệt để lại ấn tượng trong những ngày học tập tại UTS. Hầu như mở đầu các chuyên đề của mình, các giảng viên đều bày tỏ sự tri ân đối với người dân Gadigal, những người có vùng đất tổ tiên là nơi tọa lạc cơ sở thành phố của trường hiện nay; đồng thời bày tỏ lòng tôn kính đối với các bậc trưởng lão, cả trong quá khứ lẫn hiện tại, và ghi nhận vai trò của họ là những người gìn giữ tri thức truyền thống của vùng đất này. Dường như đó không chỉ là một lời tri ân. Nó gợi lên một suy nghĩ rộng hơn: Một nền giáo dục hiện đại, một chính quyền hay một xã hội hiện đại trước hết cần biết mình đang đứng trên mảnh đất nào, đang tiếp nhận di sản của ai và phải có trách nhiệm như thế nào với những gì các thế hệ trước đã gìn giữ. Có lẽ đó cũng là một biểu hiện của văn hóa tôn trọng lịch sử, tôn trọng sự khác biệt và khiêm nhường trước tri thức. Nhìn rộng hơn, đó cũng chính là tinh thần của phát triển bền vững: Con người không phải là chủ nhân tuyệt đối của tự nhiên hay của lịch sử, mà là một mắt xích trong một dòng chảy dài của các thế hệ. Những gì chúng ta nhận hôm nay cần được sử dụng có trách nhiệm để còn có thể trao lại cho ngày mai.
Ở góc độ Trưởng đoàn công tác, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi đánh giá: Khóa học tại Sydney không chỉ có ý nghĩa về mặt bổ sung kiến thức, mà còn tạo cơ hội để các thành viên trực tiếp quan sát, trao đổi và đối chiếu với những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn công tác. Giá trị lớn nhất của những chương trình là giúp người học mở rộng tầm nhìn, thay đổi cách tiếp cận vấn đề và hình thành tư duy chủ động hơn trước những yêu cầu mới của quản trị và phát triển. Những kinh nghiệm tiếp nhận được cần được chắt lọc, lựa chọn để vận dụng phù hợp với điều kiện từng ngành, địa phương ở Việt Nam, thay vì sao chép máy móc. Quan trọng hơn, sau mỗi chuyến học tập, mỗi thành viên cần biến những điều đã quan sát, đã trao đổi và đã suy ngẫm thành những thay đổi cụ thể trong công việc của mình.
Có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu xa của một chuyến đi học tập, nghiên cứu: Không phải trở về với thật nhiều câu trả lời, mà với một cách nhìn rộng hơn, một tư duy cởi mở hơn và một ý thức rõ hơn về trách nhiệm của mình trước những vấn đề của thực tiễn. Có lẽ, đó cũng là điều đọng lại sâu nhất sau những ngày mùa xuân ở Sydney.
Bài: Nguyễn Như Khôi (HĐND tỉnh Nghệ An) - Nguyễn Văn Trường (Vụ trưởng Vụ Nghiên cứu tổng hợp, Ban Nội chính Trung ương)
Trình bày: Hoàng Bá
