AI – ĐÔI ĐIỀU HIỂU BIẾT VÀ ỨNG DỤNG

AI không phải là “chiếc chìa khoá vạn năng” biết tất cả, cũng không thể thay thế hoàn toàn con người. Nhận thức đúng bản chất của công nghệ và làm chủ các nguyên tắc sử dụng có ý nghĩa quyết định để biến AI thành động lực thực sự cho đổi mới sáng tạo trong đời sống ngày nay.

Có những thành tựu công nghệ khi mới xuất hiện còn nằm trong phòng thí nghiệm, những trung tâm nghiên cứu hoặc chỉ được biết đến bởi một nhóm người có chuyên môn. Nhưng cũng có những thành tựu khoa học phát triển nhanh đến mức chỉ trong một thời gian ngắn đã hiện diện trong đời sống thường ngày, làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin, xử lý công việc và nhìn nhận thế giới. Trí tuệ nhân tạo (AI) là một trường hợp như vậy.

Từ việc tìm kiếm thông tin, dịch thuật, soạn thảo văn bản đến phân tích dữ liệu, thiết kế hình ảnh, hỗ trợ chẩn đoán y khoa hay giải quyết những bài toán quản lý, đến cả sáng tác nghệ thuật, kiến trúc…, AI đang từng bước đi vào nhiều lĩnh vực của đời sống. Điều đáng nói là khả năng tiếp cận công nghệ này không còn giới hạn trong các cơ quan nghiên cứu hay doanh nghiệp lớn. Một chiếc máy tính, một chiếc điện thoại thông minh có kết nối internet có thể mở ra cho bất kỳ ai sử dụng AI có được một phương thức làm việc hoàn toàn hiệu quả hơn so với trước đó.

Tìm hiểu về chuyển đổi số và quản trị công hiện đại, đặc biệt qua những nội dung được tiếp nhận tại Đại học Công nghệ Sydney vừa qua, chúng tôi nhận thấy AI không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đằng sau nó là vấn đề về tư duy, năng lực tổ chức công việc, chất lượng dữ liệu và khả năng thích ứng của con người trước những thay đổi rất nhanh của thời đại. Rất nhiều người biết và đang sử dụng AI, nhưng để khai thác được những giá trị thực sự của công nghệ này lại là một câu chuyện khác.

TỪ MỘT CÔNG NGHỆ CHUYÊN SÂU ĐẾN CÔNG CỤ CỦA ĐỜI SỐNG

Hiểu một cách đơn giản, AI là công nghệ cho phép máy tính thực hiện những nhiệm vụ vốn thường đòi hỏi khả năng nhận thức của con người, như nhận diện hình ảnh, xử lý ngôn ngữ, phân tích dữ liệu, tìm ra quy luật, dự báo hoặc tạo ra nội dung mới. Nếu những phần mềm thông thường chủ yếu hoạt động theo các quy tắc được lập trình sẵn, thì nhiều hệ thống AI hiện nay có khả năng học từ dữ liệu để nhận diện những mối liên hệ và đưa ra kết quả trong những tình huống khác nhau.

AI đã có lịch sử nghiên cứu từ nhiều thập niên trước. Với sự phát triển của năng lực tính toán, dữ liệu lớn và các mô hình học máy đã tạo ra bước chuyển đáng kể trong những năm gần đây. Đặc biệt, sự xuất hiện của AI tạo sinh đã đưa công nghệ này đến gần công chúng hơn. Thay vì phải sử dụng những câu lệnh kỹ thuật phức tạp, người dùng có thể đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ thông thường, yêu cầu giải thích một vấn đề, tóm tắt tài liệu, xây dựng bản dự thảo hay đề xuất những phương án giải quyết công việc…

Có lẽ chính sự thuận tiện ấy khiến AI phát triển nhanh chóng trong đời sống. Một chuyên viên có thể sử dụng AI để tổng hợp tài liệu phục vụ cuộc họp; một giáo viên có thể tham khảo cách xây dựng bài giảng; một người làm nông nghiệp có thể tìm hiểu kỹ thuật chăm sóc cây trồng; một doanh nghiệp có thể phân tích thị trường, xây dựng nội dung quảng bá sản phẩm... Những công việc trước đây đòi hỏi nhiều thời gian hoặc cần đến sự hỗ trợ của nhiều người nay có thể được thực hiện nhanh nhất hơn và hiệu quả hơn, nhất là ở các khâu chuẩn bị đến xử lý thông tin ban đầu. Giáo sư Diệp N. Nguyễn, Trưởng phòng thí nghiệm 5G/6G, Đại học Công nghệ Sydney cho biết: về tiềm năng kinh tế, trí tuệ nhân tạo tạo sinh được dự báo có thể đóng góp gần 7.000 tỷ đô la Mỹ mỗi năm cho kinh tế toàn cầu; khoảng 80% người lao động, 40% doanh nghiệp đã và đang sử dụng công cụ này ở mức độ khác nhau. Sudar Pichai, Tổng Giám đốc điều hành của Google và Alphabet đánh giá:“Tôi luôn xem AI là công nghệ có ảnh hưởng sâu sắc nhất mà nhân loại đang phát triển, …sâu sắc hơn cả lửa hay bất cứ điều gì chúng ta từng tạo ra trong quá khứ”.

Nhưng AI không phải là một chiếc máy biết tất cả, theo yêu cầu của con người. Câu trả lời có thể rất mạch lạc, cách diễn đạt có thể rất thuyết phục, song nội dung bên trong vẫn có thể sai lệch. Thực tế người dùng cho thấy AI có thể nhầm số liệu, dẫn sai văn bản, bỏ qua những điều kiện quan trọng hoặc đưa ra một nhận định không phù hợp với thực tiễn. Khả năng tạo ra câu trả lời không đồng nghĩa với bảo đảm câu trả lời ấy luôn luôn đúng. Đây là điều cần được nhận thức ngay từ đầu đối với bất cứ ai khi dùng AI. Bởi nếu chỉ nhìn thấy sự tiện lợi mà không hiểu những giới hạn của công nghệ, chúng ta rất dễ chuyển từ chỗ sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ sang phụ thuộc vào nó trong suy nghĩ và quyết định của mình.

KHI AI ĐƯỢC ỨNG DỤNG VÀO NHỮNG CÔNG VIỆC CỤ THỂ

Giá trị của một công nghệ, suy cho cùng, không nằm ở những lời giới thiệu về khả năng của nó, mà phải được nhìn nhận qua những kết quả thực tế. Với AI, những ví dụ từ y tế, giáo dục, sản xuất đến quản trị công cho thấy công nghệ này có thể tạo ra những thay đổi đáng kể nếu được ứng dụng đúng cách.

Trong lĩnh vực y tế, AI có thể hỗ trợ bác sĩ phân tích hình ảnh, hỗ trợ chẩn đoán, phát hiện dấu hiệu bất thường và xác định những trường hợp cần được ưu tiên xử lý. Tài liệu chuyên đề về ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong dịch vụ công do Giáo sư Diệp N. Nguyễn đã nêu trường hợp tại Anh, trong đó hệ thống AI hỗ trợ chẩn đoán đột quỵ giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán từ 140 phút xuống 79 phút; tỷ lệ phục hồi chức năng được báo cáo tăng từ 16% lên 48%. Tại Hoa Kỳ, công nghệ thị giác máy tính được sử dụng để hỗ trợ phát hiện polyp tiền ung thư trong quá trình nội soi đại tràng…Những dẫn chứng ấy gợi ra nhiều điều đáng suy nghĩ. Trong y tế, đôi khi sự khác biệt không chỉ nằm ở một quy trình được rút ngắn bao nhiêu phút, mà còn ở cơ hội được phát hiện bệnh sớm hơn, được điều trị kịp thời hơn. Dĩ nhiên, những kết quả cụ thể cần được xem xét trong điều kiện ứng dụng của từng hệ thống. AI không thay thế chuyên môn và trách nhiệm cá nhân của người thầy thuốc đối với sức khỏe, tính mạng của bệnh nhân; nhưng nếu được sử dụng hiệu quả, AI có thể là một trợ thủ có giá trị đối với đội ngũ chuyên môn ngành y trong y học hiện đại.

Trong giáo dục, AI mở ra cách tiếp cận tri thức linh hoạt hơn. Người học có thể yêu cầu giải thích một khái niệm theo nhiều cách, tìm hiểu những vấn đề chưa được trình bày đầy đủ trong sách giáo khoa. Giáo viên có thể tham khảo để xây dựng câu hỏi, chuẩn bị học liệu và thiết kế những hoạt động phù hợp với trình độ học sinh. Tuy nhiên, nếu học sinh chỉ sử dụng AI để làm bài thay mình, còn giáo viên chỉ dùng công nghệ để tạo ra những nội dung có sẵn, thì lợi ích của AI có thể ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực tư duy phản biện và sáng tạo của người học. Điều cần lưu ý là công nghệ cần để giúp người học hiểu sâu hơn, biết đặt câu hỏi tốt hơn và hình thành năng lực tự học, chứ không làm thay được quá trình tư duy, nhất là sức sáng tạo không giới hạn của con người.

Trong sản xuất nông nghiệp, AI có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu, phát hiện hư hỏng thiết bị, kiểm soát chất lượng, theo dõi mùa vụ và phân tích những biến động của thị trường. Từ việc quản lý vùng nguyên liệu, dự báo sản lượng, theo dõi sâu bệnh đến truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm OCOP, AI có thể góp phần giúp người sản xuất tiếp cận thông tin nhanh hơn, tổ chức sản xuất khoa học hơn và tìm kiếm thị trường hiệu quả hơn. Tất nhiên, không thể chỉ đưa một công cụ AI vào là lập tức giải quyết được những khó khăn của sản xuất nông nghiệp. Muốn ứng dụng AI  có hiệu quả, phải có dữ liệu đáng tin cậy, quy trình sản xuất phù hợp, hạ tầng kết nối và người sử dụng có đủ kỹ năng. Công nghệ có thể hỗ trợ lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh, nhưng chất lượng sản phẩm, tổ chức sản xuất và khả năng liên kết thị trường vẫn luôn là những yếu tố mang tính quyết định từ chính người sản xuất, kinh doanh.

Một lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt khác là quản trị nhà nước và cung cấp dịch vụ công. Từ những nội dung được trao đổi tại Đại học Công nghệ Sydney, chúng tôi chú ý đến cách tiếp cận coi AI là một công cụ hỗ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy, chứ không đơn thuần là phương tiện hiện đại hóa một vài khâu công việc. Theo tài liệu chuyên đề, tại Pháp, một hệ thống hỗ trợ soạn thảo phản hồi kiến nghị của người dân đã giúp rút ngắn thời gian xử lý từ 19 ngày xuống 3 ngày, đồng thời mức độ hài lòng tăng 11%. Từ ví dụ này có thể thấy, ứng dụng AI trong khu vực công không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hệ thống đồ sộ hay những dự án đầu tư tốn kém. Đôi khi, hiệu quả đến từ việc giải quyết tốt một công việc rất cụ thể: giảm thời gian tổng hợp báo cáo, rút ngắn quy trình tra cứu văn bản, phân loại phản ánh của người dân hoặc hỗ trợ cán bộ chuẩn bị phương án xử lý một vấn đề. Song điểm luôn phải lưu ý là người sử dụng AI trong công việc này vẫn phải giữ vai trò xem xét và chịu trách nhiệm pháp lý khi quyết định nội dung phản hồi cuối cùng, thay vì đổ lỗi cho AI khi có sai sót.

Đối với hoạt động của chính quyền địa phương, AI có thể hỗ trợ tổng hợp số liệu kinh tế - xã hội, so sánh kết quả thực hiện các chỉ tiêu, hệ thống hóa ý kiến từ cơ sở và chuẩn bị tài liệu phục vụ các cuộc họp. Nếu dữ liệu được tổ chức tốt và các hệ thống có khả năng kết nối, công nghệ có thể hỗ trợ phát hiện những vấn đề cần quan tâm, giúp người quản lý có thêm căn cứ để xem xét và lựa chọn giải pháp. Điều cần tránh là quan niệm cứ đưa AI vào công việc thì sẽ có chuyển đổi số. Nếu dữ liệu còn phân tán, mỗi đơn vị quản lý một hệ thống riêng, quy trình xử lý thiếu liên thông, thì AI khó phát huy đầy đủ giá trị trong môi trường chuyển đổi số.

ĐỂ KHAI THÁC AI HIỆU QUẢ HƠN

Từ những ví dụ trên, có thể thấy AI mở ra nhiều cơ hội, nhưng cơ hội chỉ trở thành kết quả cao khi con người biết sử dụng công nghệ một cách chủ động. Không nên xem AI là một phép màu có thể giải quyết mọi vấn đề, càng không nên coi đây là công việc riêng của các chuyên gia công nghệ.

Thứ nhất, cần học cách đặt câu hỏi và giao nhiệm vụ cho AI. Yêu cầu càng rõ ràng về mục đích, bối cảnh, tài liệu đầu vào, giới hạn và kết quả mong muốn thì càng giúp công cụ đưa ra câu trả lời sát với nhu cầu. Thay vì chỉ yêu cầu viết một báo cáo chung chung, người sử dụng cần xác định rõ báo cáo phục vụ ai, dựa trên tài liệu nào, cần làm rõ những vấn đề gì, dung lượng ra sao và những thông tin nào phải giữ nguyên. Sau đó, cần tiếp tục trao đổi, yêu cầu giải thích, đối chiếu và chỉnh sửa. Nói cách khác, sử dụng AI hiệu quả cũng là một quá trình tư duy, chứ không chỉ là thao tác đơn giản với phần mềm.

Thứ hai, phải luôn coi trọng chuẩn hoá và làm giàu thêm cho dữ liệu. AI có thể xử lý nhanh một khối lượng thông tin lớn, nhưng không thể tự biến những dữ liệu thiếu chính xác thành căn cứ đáng tin cậy. Muốn ứng dụng sâu hơn, các cơ quan và tổ chức cần quan tâm đến việc chuẩn hóa, cập nhật, phân loại và kết nối dữ liệu; xác định rõ nguồn gốc thông tin, quyền truy cập và trách nhiệm quản lý. Đây là phần việc ít được chú ý, nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả thường xuyên và lâu dài.

Thứ ba, cần nâng cao năng lực của người sử dụng. Đào tạo AI không nên chỉ dừng ở việc giới thiệu một số công cụ hoặc hướng dẫn thao tác cơ bản. Điều cần thiết hơn là giúp mỗi người biết lựa chọn công việc phù hợp để ứng dụng, biết kiểm tra kết quả, nhận diện rủi ro và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng. Mỗi ngành nghề, mỗi vị trí công tác cần có cách tiếp cận riêng, gắn với nhiệm vụ thực tế của mình. Đối với cơ quan Nhà nước, nên bắt đầu từ những lĩnh vực có nhu cầu rõ ràng, khối lượng công việc lớn và có thể đo lường kết quả. Sau một thời gian thí điểm, cần đánh giá xem AI đã tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, chất lượng công việc thay đổi thế nào, người dân có được phục vụ tốt hơn hay không và chi phí bỏ ra có tương xứng với lợi ích thu được; trên cơ sở đó mới quyết định mở rộng, điều chỉnh hoặc dừng những ứng dụng không hiệu quả.

Cùng với đó, cần tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường đại học và các cơ sở nghiên cứu. Không phải địa phương hay đơn vị nào cũng có đủ nguồn lực để tự xây dựng những hệ thống dữ liệu riêng. Vì vậy, việc xây dựng, khai thác các nền tảng dữ liệu dùng chung, chia sẻ kinh nghiệm và lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn việc chạy theo những mô hình công nghệ đang được quảng bá rộng rãi.

KHÔNG ĐÁNH ĐỔI AN TOÀN VÀ TRÁCH NHIỆM LẤY SỰ TIỆN ÍCH

AI có thể giúp công việc nhanh hơn, nhưng không đồng nghĩa với chính xác hơn. Đây là giới hạn cần được ghi nhớ trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là những công việc liên quan đến pháp luật, tài chính, y tế, quyền lợi của người dân và các quyết định quản lý. Một câu trả lời được trình bày rất tự tin, mạch lạc vẫn có thể sai. AI có thể nhầm số liệu, dẫn chiếu không đúng văn bản, bỏ qua bối cảnh hoặc đưa ra những thông tin không có căn cứ. Vì thế, người sử dụng cần hình thành thói quen kiểm tra những nội dung quan trọng từ tài liệu gốc và nguồn chính thức. Với những thông tin có ảnh hưởng lớn, không thể chỉ dựa vào câu trả lời do AI tạo ra để đưa ra quyết định.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin nội bộ cũng là vấn đề không thể xem nhẹ. Khi sử dụng các nền tảng AI, cần thận trọng với hồ sơ công dân, dữ liệu sức khỏe, thông tin định danh, tài liệu mật và những nội dung chưa được phép công bố. Trước khi đưa dữ liệu vào một hệ thống, cần tìm hiểu chính sách lưu trữ, sử dụng và bảo vệ thông tin, đồng thời tuân thủ các quy định có liên quan. Sự thuận tiện của công nghệ không thể là lý do để xem nhẹ quyền riêng tư hay an toàn dữ liệu.

Một rủi ro khác là sự thiên lệch của thông tin và khả năng AI đưa ra những nhận định thiếu bối cảnh. Dữ liệu mà hệ thống học được có thể chứa những sai lệch vốn tồn tại trong thực tế. Vì vậy, kết quả do AI cung cấp không mặc nhiên khách quan, cũng không phải lúc nào cũng phù hợp với mọi nhóm người, mọi địa bàn và mọi hoàn cảnh. Đối với những ứng dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi công dân, yêu cầu kiểm tra, giám sát và xác định rõ trách nhiệm càng phải được đặt lên hàng đầu.

Trong chuyên đề tại Đại học Công nghệ Sydney, một nguyên tắc được nhấn mạnh là AI chỉ đóng vai trò trợ lý; người sử dụng phải chịu trách nhiệm về kết quả công việc của mình. Nên xem đây là nguyên tắc cần được quán triệt khi ứng dụng công nghệ trong bất kỳ cơ quan, tổ chức hay ngành nghề nào. AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin, đưa ra gợi ý và giúp chúng ta nhìn thấy những phương án khác nhau, nhưng việc cân nhắc bối cảnh, đánh giá hệ quả và quyết định lựa chọn vẫn phải thuộc về trách nhiệm của người sử dụng công nghệ.

TRÁCH NHIỆM CỦA CON NGƯỜI TRƯỚC SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÔNG NGHỆ

Nhìn rộng hơn, AI đang đặt ra yêu cầu đổi mới không chỉ đối với kỹ năng của mỗi cá nhân mà cả cách tổ chức công việc và quản trị xã hội. Những người biết khai thác công nghệ một cách hiệu quả có thể nâng cao năng suất, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và dành nhiều thời gian hơn cho những nhiệm vụ đòi hỏi tư duy, sáng tạo và kinh nghiệm. Ngược lại, nếu chỉ sử dụng AI một cách thụ động, sao chép câu trả lời mà không kiểm chứng, chúng ta có nguy cơ tạo ra những sản phẩm nhanh hơn nhưng chưa chắc tốt hơn, an toàn hơn. Vì thế, điều quan trọng không phải là sử dụng AI càng nhiều càng tốt, mà là sử dụng đúng việc, đúng cách và biết kiểm soát những giới hạn của nó.

Đối với Nghệ An, cũng như nhiều địa phương đang đứng trước yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao chất lượng quản trị, AI có thể mở ra những hướng đi đáng quan tâm trong sản xuất, giáo dục, y tế và dịch vụ công… Thiết nghĩ, để những cơ hội ấy trở thành kết quả, cần bắt đầu từ những việc cụ thể: nâng cao năng lực số của đội ngũ, xây dựng kho dữ liệu có chất lượng, lựa chọn những bài toán thiết thực và đánh giá hiệu quả bằng kết quả thực tế, thay vì chỉ bằng số lượng công cụ được đưa vào sử dụng.

Cuộc cách mạng AI vẫn đang tiếp diễn ngày càng nhanh và khó có thể dự đoán đầy đủ, chính xác những thay đổi mà công nghệ này sẽ tạo ra trong những năm tới. Nhưng có một điều có thể thấy rõ: năng lực thích ứng sẽ ngày càng trở thành một lợi thế quan trọng. Học cách sử dụng AI hôm nay không chỉ để giải quyết công việc trước mắt, mà còn là chuẩn bị cho một phương thức lao động, học tập và quản trị đang hình thành. Bởi từ thực tế, AI có thể giúp con người xử lý nhiều thông tin hơn, làm việc nhanh hơn và tiếp cận những khả năng mới. Nhưng công nghệ không thể thay thế hoàn toàn sự từng trải, khả năng thấu hiểu hoàn cảnh, trách nhiệm trước cộng đồng và những lựa chọn mang tính đạo đức - những giá trị cốt lõi làm nên vai trò của con người.

AI có thể là một trợ thủ đắc lực, nhưng hướng đi và mục đích sử dụng công nghệ phải do con người xác định. Đi liền nhiều mặt tích cực, sự phát triển dường như không giới hạn của AI cũng đang đặt ra những rủi ro cấp bách: nguy cơ con người mất quyền kiểm soát các hệ thống, các thế lực xấu lợi dụng công nghệ để phát triển vũ khí hủy diệt, và những bất ổn sâu sắc về kinh tế, chính trị đang ngày hiện hữu. Điều băn khoăn là chia sẻ của người viết về AI nói trên chỉ là chút hiểu biết bé nhỏ như giọt nước, trước sự mênh mông của trí tuệ nhân loại. Song, cần hiểu đúng để không e ngại trước cái mới; chủ động sử dụng để không đứng ngoài sự phát triển; đồng thời tỉnh táo kiểm chứng để không phụ thuộc vào  máy móc, công nghệ. Câu nói mà tôi luôn nhớ, nhớ ngay khi vừa nghe từ một Giáo sư người Việt tại Đại học Công nghệ Sydney: AI không thể thay thế con người, nhưng người sử dụng hiệu quả AI sẽ sớm thay thế người không sử dụng AI. Có lẽ, đó là điều cần suy ngẫm trong tiếp cận và khai thác, sử dụng để AI thực sự trở thành động lực cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong đời sống ngày nay. *

 Nguyễn Mai Linh

 (*) Bài viết có khai thác tư liệu từ bài giảng của Giáo sư Diệp N. Nguyễn – Trưởng phòng thí nghiệm 5G/6G, Đại học Công nghệ Sydney và sử dụng ChatGPT trong hệ thống hoá tư liệu, hoàn thiện bản thảo.